در روز دوشنبه ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، هلال بسیار باریک ماه برای مدتی کوتاه، سیاره زهره درخشان را در آسمان روز پنهان خواهد کرد؛ پدیدهای که در برخی مناطق ایران به صورت اختفای خراشان مشاهده میشود و زمان وقوع آن در شهرهای مختلف تفاوت دارد.
این روز، ماه از مقابل سیاره زهره عبور میکند و در بخشهایی از کشورمان شاهد رویدادی جذاب به نام «اختفای روزگاهی ماه و زهره» خواهیم بود؛ پدیدهای که به دلیل درخشندگی بسیار زیاد زهره، هلال باریک ماه و امکان دیدن آن در آسمان روز، میتواند یکی از زیباترین رصدهای شهریورماه به شمار آید.
اختفا در سراسر ایران به یک شکل رخ نمیدهد؛ در بخشهایی از شمالشرق کشور، این پدیده به شکل «اختفای خراشان» خواهد بود، یعنی زهره از نزدیکی لبه ماه عبور کرده و بخشی از قرص آن پشت لبه ماه پنهان میشود. همچنین، تفاوت موقعیت جغرافیایی باعث میشود زمان شروع و پایان اختفا در شهرهای مختلف متفاوت باشد و حتی در مناطقی مانند مشهد و بجنورد این پدیده اتفاق نیفتد.
برای بررسی دقیقتر این رویداد، با خسرو جعفریزاده، مسئول کارگروه ترویج کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران، مدرس نجوم، عضو هیئت دبیران این کمیته و عکاس آسمان شب گفتگو کردهایم تا جزئیات اختفا، تفاوتهای آن در نقاط گوناگون ایران، روش رصد و امکان ثبت علمی آن را بررسی کنیم.
اختفای ماه و زهره چیست و اهمیت این پدیده در چیست؟
جعفریزاده در پاسخ به اینکه اختفای روزگاهی ماه و زهره به چه معناست و چرا برای رصدگران جذابیت دارد میگوید: «اختفا به حالتی گفته میشود که یک جرم آسمانی از دید ناظر زمینی، برای مدتی پشت جرم دیگری قرار گرفته و از دید پنهان میشود. ماه به دلیل قطر ظاهری تقریباً ۳۰ دقیقه قوسی، بارها باعث اختفای ستارگان شده است، اما اختفای سیارات بسیار نادرتر بوده و برای رصدگران جذابتر است.»
او ادامه میدهد: «در اختفای ۲۳ شهریور، ماه از مقابل سیاره زهره عبور خواهد کرد و در برخی نقاط ایران، ناظران شاهد پنهان شدن زهره پشت ماه خواهند بود. این رویداد به ویژه به دلیل شرایط نوری خاص خود، بسیار دیدنی و جذاب برای علاقهمندان به نجوم است.»
شبیهسازی رایانهای اختفای پیش رو
زهره با قدر منفی ۴.۵؛ یکی از درخشانترین اجرام آسمان روز
جعفریزاده در پاسخ به اینکه چه ویژگی خاصی این اختفا را از نظر رصدی برجسته کرده است، توضیح میدهد: «زهره در زمان این اختفا، قدر ظاهری حدود منفی ۴.۵ دارد که آن را به یکی از درخشانترین اجرام آسمان تبدیل میکند. از سوی دیگر، ماه تنها حدود ۱۲ درصد روشن بوده و به شکل هلالی بسیار باریک دیده میشود.»
او میافزاید این شرایط باعث میشود، اگر وضعیت جوی مساعد و آسمان شفاف باشد، حتی با چشم غیرمسلح نیز بتوان زهره را مشاهده کرد. البته برای ثبت دقیق لحظات آغاز و پایان اختفا، استفاده از تلسکوپ توصیه میشود.
اختفایی متمایز در شمالشرق ایران؛ عبور زهره از کنار لبه ماه
جعفریزاده درباره تفاوت شکل اختفا در مناطق مختلف ایران میگوید: «یکی از ویژگیهای جالب این پدیده در ایران، تنوع در نحوه مشاهده آن است. در بخشهایی از استانهای خراسان شمالی، رضوی، جنوبی و بخشی از استان سمنان، اختفا به صورت خراشان اتفاق میافتد.»
او توضیح میدهد: «در این مناطق، مسیر ظاهری زهره از نزدیکی لبه قرص ماه میگذرد و ناظر با تلسکوپ میتواند شاهد پنهان شدن قسمتی از قرص زهره پشت لبه ماه باشد. در این نوع اختفا، به جای اینکه زهره به طور کامل و کامل در ناحیهای دور از لبه ماه پنهان شود، بخشی از قرص زهره در امتداد لبه ماه ناپدید میگردد. این موقعیت از نظر رصدی بسیار مهم است، چون ناهمواریها و برجستگیهای لبه ماه میتوانند بر شکل و زمان دقیق پنهان شدن و دوباره ظاهر شدن زهره تاثیرگذار باشند.»
شبیهسازی رایانهای اختفای پیش رو
از شمالشرق تا جنوبغرب؛ مدت زمان اختفا تا ۸۰ دقیقه میرسد
جعفریزاده در پاسخ به سوالی درباره مدت زمان این اختفا در مناطق مختلف ایران میگوید: «مکان دقیق رصدگر نقش کلیدی در زمانبندی و شکل مشاهده این اختفا دارد. با حرکت از شمالشرق به سمت جنوبغرب ایران، مدت زمانی که زهره پشت ماه قرار دارد افزایش مییابد و در برخی مناطق ممکن است به حدود ۸۰ دقیقه برسد. بنابراین نمیتوان یک زمان ثابت برای سراسر ایران تعیین کرد و علاقهمندان باید جدولهای زمانبندی مخصوص محل رصد خود را بررسی کنند.»
او همچنین درباره زمان آغاز و پایان این پدیده در تهران توضیح میدهد: «بر اساس محاسبات، در تهران آغاز اختفا حدود ساعت ۱۳:۵۹ و پایان آن حدود ساعت ۱۴:۵۳ خواهد بود. البته این زمانها در شهرهای دیگر متفاوت است و باید با توجه به موقعیت جغرافیایی محل رصد بررسی شود. این محاسبات توسط علی ابراهیمی سراجی، عضو هیئت دبیران کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران، با نرمافزار تخصصی Occult ۴ استخراج شدهاند.»
وضعیت اختفای روزگاهی ماه و زهره در ۲۳ شهریور ۱۴۰۵ برای مراکز استانهای ایران
استخراج شده از نرمافزار Occult 4 / علی ابراهیمی سراجی
کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران
در مشهد و بجنورد اختفای ماه و زهره قابل مشاهده نیست
جعفریزاده در پاسخ به این سوال که آیا این اختفا در تمام نقاط ایران قابل دیدن است، بیان میکند: «این اختفا در بسیاری از نقاط ایران قابل مشاهده است، اما در بخشهایی از شمالشرق کشور، مانند مشهد و بجنورد، این پدیده رخ نمیدهد. بنابراین رصدگران باید پیش از برنامهریزی، نقشه محدوده اختفا و جدول زمانبندی شهرها را به دقت بررسی کنند. حتی در مناطقی که اختفا رخ میدهد، زمان دقیق شروع و پایان آن متفاوت است و توجه به زمانبندی دقیق هر شهر اهمیت زیادی دارد.»
رصدی آماتوری که قابلیت تولید دادههای علمی دارد
مسئول کارگروه ترویج کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران درباره امکان مشارکت علاقهمندان در ثبت علمی این رویداد میگوید: «اختفای ۲۳ شهریور تنها یک پدیده زیبا برای تماشا و عکاسی نیست، بلکه فرصتی برای انجام رصدهای علمی نیز به حساب میآید. کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران از منجمان آماتور و علاقهمندان به رصدهای دقیق دعوت میکند که علاوه بر مشاهده و عکاسی، در صورت داشتن تجهیزات مناسب، زمان دقیق آغاز و پایان اختفا را ثبت کنند.»
او تاکید میکند که مهمترین نکته در چنین رصدی، ثبت دقیق زمان است. رصدگر باید پیش از شروع برنامه، ساعت یا ابزار زمانسنج خود را با زمان جهانی UTC هماهنگ کرده و میزان خطای ساعت خود را با استفاده از ابزارها و نرمافزارهای مرتبط مشخص نماید.
نقشه جهانی اختفا ماه و زهره
ثبت دقیق لحظات ورود و خروج زهره ضروری است
جعفریزاده درباره نحوه ثبت دادههای این اختفا میگوید: «زمان آغاز اختفا، لحظهای است که قرص زهره شروع به پنهان شدن پشت لبه ماه میکند و زمان پایان اختفا، لحظهای است که نخستین بخش روشن زهره دوباره از پشت لبه ماه نمایان میشود. ثبت دقیق این دو زمان میتواند دادهای ارزشمند برای مقایسه با پیشبینیهای نجومی فراهم کند. برای دقت بیشتر، استفاده از تلسکوپی با بزرگنمایی مناسب و ترجیحاً سامانه موتوردار توصیه میشود.»
او اضافه میکند: «اگر امکان دارد، فیلمبرداری مداوم از لحظه ورود و خروج زهره از پشت ماه، بهویژه زمانی که زمان دقیق روی تصویر ثبت شده باشد، کیفیت دادههای رصدی را بالا میبرد.»
هشدار مهم؛ رصد خورشید بدون فیلتر میتواند به چشم آسیب برساند
این مدرس نجوم درباره نکات ایمنی در رصد اختفای روزگاهی ماه و زهره هشدار میدهد: «از آنجا که این رویداد در طول روز اتفاق میافتد و خورشید نیز در آسمان حضور دارد، باید نکات ایمنی را به شدت رعایت کرد. هرگز نباید بدون فیلتر خورشیدی استاندارد و مناسب، تلسکوپ یا دوربین را به سمت خورشید نشانه رفت.»
او میگوید: «حتی یک نگاه کوتاه از طریق تلسکوپ یا دوربین بدون فیلتر مناسب میتواند آسیب جدی و دائمی به چشم وارد کند. بنابراین برای رصد و تصویربرداری حتما باید از تجهیزات و روشهایی استفاده شود که جلوی برخورد مستقیم و خطرناک نور خورشید با چشم یا حسگر و سامانه نوری را بگیرد.»
نقشه اختفا ماه و زهره در ایران؛ در شمالشرق کشور این پدیده قابل مشاهده نیست.
اختفای ماه و زهره؛ فرصتی برای پیوند رصد آماتوری و علم شهروندی
جعفریزاده در پایان درباره اهمیت مشارکت علاقهمندان در این رویداد میگوید: «اختفای روزگاهی ماه و زهره علاوه بر جذابیت بصری، فرصتی عالی برای اتصال رصد آماتوری، عکاسی نجومی و مشارکت شهروندان در ثبت دادههای علمی است. علاقهمندان میتوانند با استفاده از جدولهای زمانی و نقشههای اختفا، زمان دقیق رویداد را برای محل خود مشخص کنند و در صورت داشتن تجهیزات مناسب، مشاهدات خود را ثبت نمایند. کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران از همه علاقهمندان دعوت میکند فایل راهنمای این رویداد و جدول زمانبندی شهرهای مختلف را مطالعه کرده و در صورت امکان در ثبت و مستندسازی این اختفای جذاب مشارکت کنند.»