6عصر؛ مهرداد خدیر- ساطور ساترا، سازمان نظارتی کمسلیقه و بیروح صدا و سیما، با این ادعا که حافظ اخلاق مردم است، به سریالهای شبکه نمایش خانگی حمله کرده است. اما اینکه چه کسی به این گروه اجازه داده درباره ذائقه و سلیقه مردم تصمیم بگیرد، مشخص نیست؛ هرچند آنها با قدرتی که دارند اعمال نظر میکنند، حتی اگر گاهی کارشان به حدی مضحک برسد که یادآور ماجرای آن عضو هیأت نظارت بر مطبوعات باشد که سال پیش به دنبال توقیف روزنامه هممیهن بود و امسال خودش به خاطر نشریهاش در زندان است!
ساتراییها و صدا و سیماییها نمیفهمند که اگر قرار بود سریالهای شبکه نمایش خانگی مثل صدا و سیما باشند، اصلاً نیازی به وجود این شبکه نبود و صدا و سیما رقیب آن محسوب میشد. اما این سازمان خود را مالک انحصاری صوت و تصویر میداند، در حالی که قانون اساسی تنها از انحصار رادیو و تلویزیون دولتی سخن گفته، نه صدا و سیما به طور خاص، و آنچه متعلق به حکومت است، صدا و سیما است نه هر برنامه تصویری!
با این وجود، شبکه نمایش خانگی زیر نظارت وزارت فرهنگ توانسته بود به خانوادهها کمک کند تا فرزندانشان سرگرم شوند، اما حالا میخواهند این امکان را هم از ما بگیرند، چون از نظر جبلی و جلیلی مردم تنها کسانی هستند که در تیر 1403 به سعید جلیلی رأی دادهاند و بقیه، چه رأی داده باشند و چه نداده باشند، از دایره مردم خارج محسوب میشوند و در زمره پزشکیان قرار میگیرند!
از نظر این گروه، خون و خونریزی و قتل در سریالها اشکالی ندارد، اما روابط عاشقانه قابل پذیرش نیست و لابد باید اول ازدواج صورت بگیرد و بعد عشق شکل بگیرد.
این یادداشت دو دلیل عمده دارد: یکی سخنان آیدا پناهنده، کارگردان سریالی در شبکه نمایش خانگی که اعلام کرده دیگر سریال نمیسازد و حالا جماعت ساترا میتوانند خوشحال باشند که به هدف خود رسیدهاند!
از طرف دیگر، باید درآمد کلان سریالسازی در ترکیه را هم در نظر گرفت، زیرا به جنبه اقتصادی این صنعت نیز باید توجه شود.
دلیل دوم این است که فرزندان ما چه گناهی کردهاند که از این امکان محروم شوند؟ احتمالاً خیال میکنند اگر پای سریالهای نمایش خانگی ننشینند، سراغ صدا و سیما خواهند رفت، در حالی که گزینه دیگر فیلمهای بدون کنترل اینترنتی است و این نهادها به اسم حفظ اخلاق، بچههای ما را به مسیری دیگر هدایت میکنند.
بررسیهای متعدد نشان میدهد اکثریت مردم از وضع موجود ناراضیاند و این نارضایتی ریشه در مسائل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی دارد. دلایل آن نیز روشن است، اما تصور میشد که قوۀ عاقله به این نتیجه رسیده باشد که اگر در بخش اقتصادی و سیاسی مشکلاتی داریم و در حوزه اول تحت محاصره، جنگ و تحریم هستیم و در سیاست و قدرت تمایل به اشتراک قدرت با دیگران وجود ندارد، دستکم در دو حوزه دیگر یعنی اجتماع و فرهنگ، گشایشهایی ایجاد شود، اما گویا حتی نباید سر مردم را گرم نگه داشت!
در حوزه فرهنگ، بدون تردید دلیل نارضایتی، سانسور و دخالت نهادهای موازی و بیعملی وزارت فرهنگ است که بیشتر سرگرم کارهای نمادین، تبلیغاتی و ایدئولوژیک شده است. در حوزه اجتماعی، دخالت در سبک زندگی و تحمیل حجاب، که البته از سال 1401 و پس از جنبش مهسا و تعطیلی گشت ارشاد و متروک شدن قانون مجلس تغییراتی داشته، مسئلهای متفاوت شده است. در حوزه اقتصادی نیز نیازی به توضیح نیست؛ صدای همه درآمده و قدرت خرید کاهش یافته و مردم برای تأمین نیازهای اولیه دچار مشکل شدهاند و در بخش سیاسی نیز حق انتخاب اهمیت دارد.
با این حال، هر کشوری به جز افغانستان اگر با مشکلاتی در سه حوزه سیاست، اجتماع و اقتصاد روبرو باشد، در فرهنگ کمی آسانگیرتر رفتار میکند. البته استثنای افغانستان شاید هم درست نباشد، چون سختگیریهای آنجا ریشه در فرهنگشان دارد و طالبان از حمایت اغلب پشتونها و بخشی از سه قوم دیگر برخوردار است که مجموعاً بیش از ۵۰ درصد جمعیت است، در حالی که پشتوانه اقتدارگرایی در ایران، در خوشبینانهترین حالت، ۱۵ درصد است و صدا و سیما به این گروه درصد میدهد.
وقتی هر هفته علمالهدای مشهد از وضعیت حجاب ابراز ناراحتی میکند، یعنی به توصیههای او چندان توجهی نمیشود و فیلمها و سریالها نیز در دل و بطن همین جامعه ساخته میشوند و نمیتوان آنها را از جامعه جدا دانست.
در واکنش به وضعیتی که سانسور بر اهل فرهنگ و هنر تحمیل کرده، میتوان سخنان ناصر تقوایی فقید را که در آیینی در ۲۹ خرداد ۱۳۹۳ در خانه هنرمندان ایران گفته بود، به یاد آورد؛ او پرسید: کجای دنیا واژگان مجرماند؟
اشاره او به سانسور کتاب بود و توقعی که داشت همه شخصیتهای داستان سخنان حکیمانه و معقول بیان کنند!
سؤال دقیقتر او اما این بود که: آیا این سانسورها و ممیزیها هوشمندانه نیستند با این هدف که نویسنده را از نوشتن و کارگردان را از فیلم ساختن منصرف کنند و ذوق و شوق را در آنها بکشند؟
به نظر میرسد هدف همین باشد؛ یا مطابق میل و سلیقه ما بساز یا اصلاً نساز. وقتی پیمان یوسفی، مجری برنامه ورزش و مردم، احتمالاً به دستور مدیران، از کراوات علیرضا بیرانوند در مراسم مرد سال فوتبال آسیا انتقاد میکند و میگوید باید به او تذکر میدادند، ببینید تا کجا دایره دخالت خود را گسترده میدانند!
این افراد جامعه را با کارگاه آجرپزی اشتباه گرفتهاند و میخواهند همه را قالبگیری و یکسان کنند.
صدا و سیمایی که نمیتواند تصویری زنده از مردم در حال رفت و آمد در تجریش یا ونک در ساعات روز نشان دهد چون میفهمد مردم شبیه آنها نیستند، به چه حقی سازمان نظارتی راه انداخته و خود را مالک کل صوت و تصویر میداند؟ و در این میان دولت و وزارت فرهنگ چه جایگاهی دارند؟
از نظر این گروه، هر وزارتخانه باید تحت نظارت سازمان یا شورای بیرونی باشد؛ وزارت ارتباطات زیر نظر شورای عالی فضای مجازی و وزارت فرهنگ هم مطیع ساترا و شورای عالی انقلاب فرهنگی و به همین ترتیب.
اشاره به نارضایتی در حوزههای مختلف به این علت است که دستکم عرصه خیال و تخیل را آزاد بگذارند. سینما و ادبیات به تخیل مرتبط است و هیچ حکومتی تاکنون با سینما سرنگون نشده که نگران آن باشند.
راستی اینکه بابک حمیدیان، زنی مسنتر از خود را در نقش مادر در آغوش بگیرد، کدام یک از ارکان عرش را به لرزه درآورده است؟
هرچه فکر میکنیم، سرگرم شدن مردم به فیلم و سریال باید به سود قدرت باشد و استقبال کنند، همانطور که پیش از انقلاب برخی هنرمندان که هیچ وابستگی به رژیم شاه نداشتند متهم میشدند به اینکه مردم را سرگرم و از اعتراض دور میکنند. اما اکنون هم با چنین مسئلهای مخالفت میکنند. چرا؟ شاید چون فیلم ساختن را حق انحصاری خود میدانند و میخواهند دیگران را منصرف کنند.
اما مگر کسی جلوی آنها را گرفته؟ میدانند که صدا و سیما بیننده چندانی ندارد و به زور میخواهند مردم را پای تلویزیونی بنشانند که مجری ورزشی آن به خود اجازه میدهد از مرد سال آسیا انتقاد کند که چرا در نوع لباس پوشیدن هماهنگ نبودید؟
جالب این است که مدعیاند فدراسیون فوتبال ایران استقلال دارد و شاید به همین خاطر معافیت علیرضا بیرانوند به عنوان سرباز قهرمان را لغو کنند.
هرچه میاندیشیم، دلایل این رفتارها را نمیفهمیم جز اینکه غیر خودشان را به رسمیت نمیشناسند.
اجازه دهید جملهای از تئوریسین خودشان، حسن عباسی، که مدتی است دیده نشده است نقل کنم. هرچند در سیاست، مانند خوشچشم، اردشیر لاریجانی – جواد – پیشبینیهای نادرست دارند، این یکی کمی از سینما اطلاع دارد و یک بار گفته بود: کل خانواده سینما بیش از ۶۰۰۰ نفر نیست و اگر این ۶۰۰۰ را به ۱۰۰ تقسیم کنیم (عوامل اصلی لازم برای هر فیلم) میشود ۶۰ خانوار. ژانرها را مشخص کنید و سینمای دفاع مقدس و خانوادگی مطلوبتان را بردارید و بگذارید بقیه کارشان را انجام دهند.
در دهه ۶۰، وزارت ارشاد معیار روشنی تعیین کرده بود: فیلمها خشونت عریان نشان ندهند (مثلاً قطع سر با صدای قرچ و قرچ)، دوم اباحهگری تبلیغ نشود (مثلاً دیالوگهای نفی آشکار خدا و متافیزیک)، و سوم هم روابط جنسی واضح نباشد. در بقیه موارد دخالت نمیکردند و در آن فضا بزرگان سینمای ایران توانستند فیلم بسازند و سینمای ایران از مدار فیلمفارسی خارج شد، در حالی که با سختگیریها دوباره فیلمفارسی احیا شد!
توجیه جماعت سانسور این است که همانطور که دانشگاههای علوم پزشکی نمیتوانند اجازه دهند غذای فاسد به مردم داده شود، غذای روح نیز نباید فاسد باشد و به همین دلیل گوینده تلویزیون تعبیر «ناپاک» را به کار برد.
در حالی که مردم مرجعیت آن دانشگاه را قبول دارند و بر اساس آزمایش نظر خود را اعلام میکنند، اما اینجا بحث سلیقه و زیباییشناسی مطرح است.
توجیه دوم این است که فیلمها باید قابل تماشای خانوادگی باشند! این را از کجا آوردهاند، معلوم نیست، اما هر فیلمی خانوادگی نیست.
کافی است به زندانها مراجعه کنیم و ببینیم کدام فیلم موجب فساد شده و باعث شده کسی به جرم و بزه روی آورد که نگران اخلاق جامعه باشند. اخلاق جامعه با ایجاد محدودیتهایی که بچههای ما را به ماهواره و فیلمهای اینترنتی سوق دهد، آسیب میبیند یا با شبکه نمایش خانگی؟
با این روند و اشتهای تسخیر، تصرف و سلطه جویی بر همه کس و همه چیز، شاید اگر سعید جلیلی رئیسجمهور شده بود، مقرر میداشتند برای سریالی که دیشب در تلویزیون با مدیریت برادر او پخش شد، سؤال کنند و بر آن اساس امتیاز دهند! مانند گزینشهایی که از مردم میپرسند نماز جمعه میروی یا نه.
نمیخواهم بگویم صدا و سیما بیننده ندارد، هنوز رایگانترین وسیله سرگرمی و گذران وقت است و برخی شبکهها مثل آی فیلم، شبکه آشیانهاند؛ یعنی در خانه و مغازه تلویزیون روشن است. اما به زور نمیتوان دیگران را محدود کرد و مردم را به تلویزیون انحصاری سوق داد.
رفتار ساترای صدا و سیما با هنرمندان مستقل یادآور دو حکایت است:
اولی ماجرای مرحوم فخرالدین حجازی است که گفتهاند به مرحوم محمد تقی فلسفی واعظ گفته بود: ما هم بالای منبر حرفهای شما را میزنیم و حرفمان هم بد نیست، چرا با شخصیها مخالفید؟ و فلسفی پاسخ داده بود: محاکم را از ما گرفتند، محاضر را هم گرفتند، منابر را هم شما میخواهید بگیرید؟! یعنی او احساس میکرد دایره نفوذشان محدود میشود. اکنون حکایت ساترای صدا و سیماست که به شبکه نمایش خانگی به چشم هوو نگاه میکند و پذیرش آن را برنمیتابد.
دومی همان مثل مشهور است که فردی بعد از مدتها به خانه آمد و زن و بچه را با فحش و کتک زد. پرسیدند چرا با زن نجیب و فرزندان سر به راه اینگونه رفتار میکنی؟ گفت خرجی ندادهام، خوشاخلاق هم نیستم، به سفر هم نبردهامشان و وقتی نبودم، اگر رفتاری نداشته باشم، یادشان میرود من هم هستم!
انسان یاد دن کیشوت سروانتس میافتد که با شمشیر چوبی و خیالی به جنگ آسیابهای بادی واقعی میرفت و اینها با سانسور واقعی به جنگ هنرهای خیالی میروند و انگار با تخیل آزاد مشکل دارند. شاید گرفتار دن کیشوتها و سانچو پانزاهایی شدهایم که وارونه شدهاند!
