6عصر: بازنشر بخشی از گفتوگوی احمد طالبینژاد با محمد متوسلانی، بار دیگر نام یکی از چهرههای قدیمی و تأثیرگذار سینمای ایران را بر سر زبانها انداخت؛ هنرمندی که زندگیاش به شکل عمیقی با تاریخ معاصر و سینمای ایران پیوند خورده است. محمد متوسلانی که در مرداد ۱۳۱۴ به دنیا آمد، بازیگری است که با فیلم «طوفان در شهر ما» به کارگردانی ساموئل خاچیکیان وارد عرصه سینما شد و در ادامه در سمتهای کارگردان، تهیهکننده و فیلمنامهنویس نیز فعالیت داشت. او یکی از هنرمندان نادری است که توانست هم دوران اوج سینمای پیش از انقلاب را تجربه کند و هم پس از انقلاب مسیر هنری خود را ادامه دهد.
اما بخش قابل توجهی از محبوبیت محمد متوسلانی نزد مخاطبان قدیمی به سالهایی بازمیگردد که همراه با گرشا رئوفی و منصور سپهرنیا یکی از مشهورترین گروههای کمدی سینمای ایران را شکل داد؛ سه بازیگری که در دهه ۴۰ با عنوان «سه تفنگدار سینمای ایران» شناخته میشدند و به نماد سینمای سرگرمکننده آن دوره تبدیل شدند.
سه یار سینمایی؛ متوسلانی، گرشا و منصور
همکاری محمد متوسلانی با منصور سپهرنیا و گرشا رئوفی از فیلم «طوفان در شهر ما» شروع شد و بعدها با آثار دیگری مانند «بیستارهها» به شکل جدیتر ادامه یافت. این سه بازیگر با ترکیبی از شوخی، دوستی و بازیهای کمدی، خیلی زود توجه تماشاگران را به خود جلب کردند و در فیلمهای متعدد دیگری نیز کنار هم حضور داشتند. از جمله فیلمهای مشترک این گروه میتوان به «سه کارآگاه خصوصی» (۱۳۴۴)، «سه بمب آتشین» (۱۳۴۵)، «ولگردها» (۱۳۴۶)، «ریکاردو»، «سه دلاور» و چند فیلم کمدی دیگر اشاره کرد. فیلم «ولگردها» یکی از نمونههای موفق همکاری این سه بازیگر است که داستان سه کارگر جوان را به تصویر میکشد که گرفتار توطئه رئیس کارخانه شده و در تلاش برای اثبات بیگناهی خود هستند.
گرشا رئوفی نیز پس از بازی در نقشهای کمدی، در آثار جدیتری ظاهر شد. او در فیلمهایی مانند «گوزنها» به کارگردانی مسعود کیمیایی بازی کرد و تا سالهای بعد در حوزه هنر باقی ماند. رئوفی در سال ۱۳۸۶ درگذشت و نامش همچنان با دوره طلایی کمدیهای سینمای ایران گره خورده است.
منصور سپهرنیا یکی دیگر از چهرههای مهم این گروه بود که بخش عمدهای از شهرتش را به همکاری با متوسلانی و رئوفی مدیون است. او در دهههای بعد کمتر در سینما حضور یافت و سالها در خارج از ایران زندگی کرد. اخیراً انتشار تصاویر و مصاحبههایی از او در کنار محمد متوسلانی، با توجه به سن بالای هر دو هنرمند، واکنشهای زیادی از سوی کاربران به دنبال داشت و بسیاری از مخاطبان از سرزندگی و خاطرات دوران قدیم سینمای ایران نوشتند.
ادامه فعالیت پس از انقلاب؛ تجربههای متفاوت
محمد متوسلانی برخلاف بسیاری از همدورهایهایش، پس از انقلاب نیز فعالیت هنری خود را ادامه داد. در این دوره بیشتر به سمت کارگردانی و فعالیتهای پشت صحنه گرایش یافت و فیلمهایی مانند «کفشهای میرزا نوروز» و «جستجوگر» را ساخت. با این وجود، آثار این دوره نتوانستند به همان اندازه محبوبیت و اقبال عمومی فیلمهای کمدی دهه ۴۰ و ۵۰ را به دست آورند.
فیلم «جستجوگر» یکی از موفقترین تجربههای متوسلانی پس از انقلاب بود؛ اثری که برای فیلمنامهاش در هشتمین جشنواره بینالمللی فیلم فجر دیپلم افتخار گرفت و متوسلانی نیز برای کارگردانی آن نامزد جایزه شد.
دو همکاری مهم و متفاوت با بهروز وثوقی
«ذبیح»؛ روایت مردی که گذشته رهایش نمیکند
متوسلانی در سال ۱۳۵۴ فیلم «ذبیح» را ساخت که یکی از آثار مهم او محسوب میشود و بهروز وثوقی نقش اصلی آن را ایفا کرده است. داستان فیلم درباره ذبیح است؛ مردی که پس از سالها زندان آزاد شده و تلاش میکند به زندگی گذشتهاش بازگردد. ذبیح به دلیل درگیریای که در گذشته داشت، زندانی شده بود و اکنون با دنیایی مواجه میشود که کاملاً تغییر کرده است. در بازگشت، او متوجه میشود که روابط و آدمها دگرگون شدهاند؛ زنی که زمانی دوست داشت اکنون زندگی جدیدی ساخته و شکافی عمیق میان گذشته و حال به وجود آمده است. فیلم با تمرکز بر شخصیت خشن اما آسیبدیده ذبیح، به موضوعاتی چون حسرت، انتقام، غرور و ناتوانی انسان در بازگرداندن زمان میپردازد. بازی درخشان بهروز وثوقی در نقش ذبیح از نقاط قوت فیلم است و فضای تلخ و اجتماعی آن را به خوبی تقویت میکند.
«سازش»؛ داستان تحول یک آدم معمولی
فیلم «سازش» محصول سال ۱۳۵۳، همکاری مهم دیگر محمد متوسلانی و بهروز وثوقی است. این فیلم داستان جواد، جوانی فقیر و سرگشته را روایت میکند که برای حل مشکلات زندگیاش وارد مسیری خلاف انتظار میشود. جواد که ابتدا قصد یک دزدی ساده داشت، به طور ناگهانی وارد ماجرایی پیچیده شده و از جوانی کمدرآمد به فردی بانفوذ در محیط خود تبدیل میشود. اما این تغییر جایگاه اجتماعی، او را از گذشته و ارزشهای اولیهاش دور میکند. «سازش» در ظاهر فیلمی سرگرمکننده با نکات طنز است، اما در لایههای عمیقتر به موضوع وسوسه قدرت، تغییر شخصیت انسان و فاصله گرفتن از آرزوهای اولیه میپردازد. متوسلانی در این فیلم تلاش کرده داستان فردی را روایت کند که برای رسیدن به موقعیت بهتر، به تدریج خودش را دگرگون میکند.
محمد متوسلانی امروز یکی از آخرین بازماندگان نسلی است که بخش مهمی از تاریخ سینمای ایران را شکل دادهاند؛ نسلی که از کمدیهای پرمخاطب دهه ۴۰ آغاز کرد، به فیلمهای اجتماعی و شخصیتمحور رسید و همچنان برای چندین نسل از مخاطبان سینما خاطرهساز باقی مانده است.