تحلیل پیشبینی جمعیت ایران تا افق سال ۱۴۳۰ حاکی از آن است که باروری از جمله متغیرهای کلیدی و تعیینکننده در ترسیم چشمانداز جمعیتی کشور به شمار میرود. دادههای ارائهشده برای بازه زمانی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰ نمایانگر کاهش قابل توجهی در میزان باروری کل از ۲.۰۹ به ۱.۷۴ فرزند است؛ روندی که در مدلهای پیشبینی جمعیت، سناریوهای متنوعی از جمله ادامه کاهش باروری تا رسیدن به سطوح پایینتر و یا افزایش آن تا حد جانشینی ۲.۱ فرزند را مقابل برنامهریزان قرار داده است.
جمعیت و آینده آن همواره از موضوعات حیاتی و کلیدی در حوزه سیاستگذاری و برنامهریزی ملی به شمار میرود. بر این اساس، پس از انتشار نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵، برنامهریزی جهت پیشبینی جمعیت کل کشور تا سال ۱۴۳۰ و همچنین جمعیت استانها تا سال ۱۴۱۵ در دستور کار قرار گرفته است. در این پیشبینیها، میزان باروری به همراه سایر عوامل جمعیتی، نقش حیاتی و تعیینکنندهای در جهتدهی مسیر آینده جمعیت ایفا میکند.
بر اساس دادهها، میزان باروری کل کشور از ۲.۰۹ فرزند در سال ۱۳۹۶ به ۲.۰۷ در سال ۱۳۹۷، سپس به ۱.۹۷ در سال ۱۳۹۸ و در نهایت به ۱.۷۶ در سال ۱۳۹۹ کاهش یافته است. بنابراین، طی این پنج سال، شاخص باروری کل روندی نزولی داشته و از ۲.۰۹ به ۱.۷۴ فرزند کاهش یافته است.
اهمیت این کاهش زمانی بیشتر نمایان میشود که آن را همراه با سناریوهای مختلف پیشبینی جمعیت مورد بررسی قرار دهیم. در این گزارش، چهار سناریوی متفاوت برای آینده باروری مطرح شده است: نخست، سناریوی محتمل که کاهش شیب باروری تا ۱.۹ فرزند در سال ۱۴۰۳ و ادامه کاهش آن تا ۱.۶ فرزند را لحاظ میکند؛ دوم، تثبیت باروری در سطح ۱.۷ فرزند؛ سوم، سناریوی بدبینانه که کاهش باروری تا ۱.۳ فرزند را پیشبینی میکند؛ و چهارم، سناریوی خوشبینانه که باروری را تا سطح جانشینی ۲.۱ فرزند افزایش میدهد.
این سناریوها نشان میدهند که آینده جمعیت ایران به شدت وابسته به روند باروری است و نمیتوان تنها یک مسیر قطعی را برای سالهای آتی متصور شد. روند مشاهده شده در سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰ که کاهش باروری از ۲.۰۹ به ۱.۷۴ را نشان میدهد، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری دامنه این سناریوها دارد؛ زیرا ادامه چنین روندی بیشتر با سناریوهای کاهش باروری هماهنگ است، در حالی که رسیدن به سطح جانشینی ۲.۱ فرزند نیازمند تغییر جهت این روند است.
در متن گزارش، سناریوی محتمل کاهش شیب باروری تا ۱.۹ فرزند در سال ۱۴۰۳ و سپس تداوم کاهش تا ۱.۶ فرزند در نظر گرفته شده است. در کنار آن، تثبیت باروری در سطح ۱.۷ فرزند نیز مورد بررسی قرار گرفته و دو سناریوی دیگر، یعنی کاهش تا ۱.۳ فرزند و افزایش تا سطح جانشینی ۲.۱ فرزند، بازهای گسترده از تحولات احتمالی را ترسیم میکنند.
از این منظر، تفاوت میان سناریوهای مطرحشده صرفاً تفاوت چند رقم در میزان باروری نیست؛ بلکه هر سطح باروری میتواند مسیر کاملاً متفاوتی برای اندازه و ساختار جمعیت در سالهای آینده ایجاد کند. به همین دلیل، پیشبینی جمعیت با استفاده از چند سناریو انجام شده تا پیامدهای گوناگون مسیرهای متفاوت باروری در برنامهریزی و سیاستگذاری جمعیتی به طور دقیق مورد توجه قرار گیرد.
بر اساس متن گزارش، در پیشبینی جمعیتی علاوه بر باروری، عوامل دیگری مانند مرگومیر و مهاجرت نیز در نظر گرفته شدهاند. بنابراین، رقم نهایی جمعیت صرفاً به تغییرات باروری وابسته نیست، اما دادههای ارائهشده نشان میدهد که باروری یکی از متغیرهای کلیدی و محوری در طراحی سناریوهای آینده بوده است.
پیشبینی جمعیت در دو سطح انجام شده است؛ در مرحله نخست، جمعیت کل کشور با شش سناریو مختلف پیشبینی شده و در مرحله بعد، جمعیت ۳۱ استان کشور با استفاده از یک سناریوی مشخص مورد برآورد قرار گرفته است. این تمایز نشان میدهد که پیشبینی جمعیت در سطوح ملی و استانی بر اساس یک چارچوب واحد اما با در نظر گرفتن سناریوهای متفاوت صورت گرفته است.
در سناریوی محتمل، جمعیت کل کشور در سال ۱۴۰۰ حدود ۸۳ میلیون و ۶۳۲ هزار نفر برآورد شده و پیشبینی میشود که این جمعیت در سال ۱۴۳۰ به حدود ۹۲ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر افزایش یابد. همچنین، در سناریوی باروری ۱.۳ فرزند، جمعیت کل کشور در سال ۱۴۰۰ نزدیک به ۸۲ میلیون و ۹۰۰ هزار نفر برآورد شده است.
مقایسه این ارقام با سناریوهای مختلف باروری نشان میدهد که حتی در چارچوب یک مدل پیشبینی جمعیتی، تغییر فرضیات مربوط به باروری میتواند به برآوردهای متفاوت و چشمگیری از جمعیت منجر شود. بنابراین، انتخاب فرض باروری در مدلهای پیشبینی اهمیت بسیار بالایی در نتایج نهایی دارد.
در مجموع، دادههای مربوط به سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰ روندی کاملا نزولی و مشخص در میزان باروری کل را نشان میدهند؛ اما پیشبینیها تا افق ۱۴۳۰ چند مسیر مختلف را برای ادامه این روند در نظر گرفته است. این سناریوها از کاهش باروری تا ۱.۳ فرزند، تثبیت در حدود ۱.۷ فرزند، کاهش تدریجی تا ۱.۶ فرزند و افزایش تا سطح جانشینی ۲.۱ فرزند را شامل میشوند. دامنه گسترده این سناریوها نشاندهنده این است که مسیر آینده جمعیت در پیشبینی ارائه شده، به شدت به فرضیات مربوط به روند باروری وابسته است.
پایان پیام/