مطالعه شاخص قیمت کالاهای صادراتی و وارداتی نشان میدهد که نسبت مبادله دلاری ایران در بازه زمانی سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ تقریباً ۵۱ درصد کاهش یافته است و به حدود نیمی از مقدار اولیه خود رسیده است. این کاهش چشمگیر، بیانگر تضعیف شرایط قیمتی تجارت خارجی ایران در بازارهای جهانی طی این دوره میباشد. همزمان، تفاوت بین رشد قیمتها به صورت ریالی و دلاری کالاها نشان میدهد که کاهش ارزش پول ملی فشار قابل توجهی بر هزینههای مرتبط با تجارت وارداتی وارد کرده است.
به نقل از گزارش دنیای اقتصاد و بر اساس جدیدترین آمار مرکز آمار ایران، شاخص قیمت کالاهای وارداتی بر اساس دلار در بازه یک سال منتهی به زمستان ۱۴۰۴ تقریباً ۲۴ درصد افزایش داشته است، در حالی که شاخص قیمت همین کالاها به صورت ریالی رشد چشمگیر بیش از ۱۵۷ درصدی را تجربه کرده است.
از سوی دیگر، شاخص قیمت کالاهای صادراتی بر اساس دلار در همین دوره زمانی ۲.۵ درصد کاهش یافته است، اما شاخص قیمت صادرات به صورت ریالی ۶۶ درصد افزایش داشته است. بنابراین، افزایش قیمت ریالی کالاهای صادراتی به معنای واقعی افزایش قیمت آنها در بازارهای جهانی نیست و بخش عمدهای از این رشد ناشی از تغییرات نرخ ارز است.
بررسی شاخص قیمت کالاهای وارداتی و صادراتی طی یک دهه گذشته نشان میدهد که نسبت مبادله ایران، یعنی نسبت قیمت کالاهای صادراتی به وارداتی، از سال ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ نزدیک به ۵۱.۵ درصد کاهش یافته و به حدود نیمی از مقدار اولیه خود رسیده است. این کاهش نشاندهنده تضعیف محسوس شرایط قیمتی تجارت خارجی ایران در بازارهای جهانی است.
در بخش واردات، شاخص قیمت ریالی در فصل مورد بررسی نسبت به فصل مشابه سال قبل ۱۵۷.۵ درصد افزایش یافته است، در حالی که شاخص قیمت دلاری واردات ۲۴.۷ درصد رشد کرده است. این اختلاف فاحش نشاندهنده نقش برجسته افزایش نرخ ارز و کاهش ارزش پول ملی در افزایش قیمت ریالی کالاهای وارداتی است.
در صادرات، شکاف بین شاخصهای قیمت ریالی و دلاری حتی بیشتر است؛ در زمستان ۱۴۰۴، شاخص قیمت ریالی کالاهای صادراتی نسبت به فصل مشابه سال قبل ۶۶ درصد افزایش داشته است، در حالی که شاخص قیمت دلاری صادرات ۲.۵ درصد کاهش یافته است. بنابراین، افزایش قیمت ریالی صادرات را نمیتوان به معنای افزایش متناظر قیمت کالاهای ایرانی در بازار جهانی دانست، زیرا بخش قابل توجهی از این رشد ناشی از تغییرات نرخ ارز است.
در زمستان ۱۴۰۴، تورم سالانه شاخص قیمت دلاری واردات ۲۴.۳ درصد افزایش یافته است، در حالی که شاخص قیمت دلاری صادرات ۲.۴ درصد کاهش داشته است. نتیجه این است که قیمت کالاهایی که ایران در بازار جهانی خریداری میکند با سرعتی بیشتر از قیمت کالاهایی که به بازار جهانی عرضه میکند، افزایش یافته است.
اهمیت این موضوع از آن جهت است که بخش بزرگی از واردات کشور را کالاهای واسطهای، سرمایهای و مواد اولیه تشکیل میدهند. بنابراین، افزایش قیمت ریالی واردات تنها به تجارت خارجی محدود نمیشود و میتواند از طریق افزایش هزینه نهادهها و تجهیزات، هزینههای تولید داخلی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
این روند کاهش نسبت مبادله در سالهای اخیر شدت بیشتری یافته است؛ به طوری که متوسط کاهش سالانه نسبت مبادله در دوره ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰ حدود ۴.۶ درصد بوده، اما در فاصله سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ به حدود ۱۱.۵ درصد رسیده است.
به این ترتیب، سرعت کاهش سالانه نسبت مبادله در دوره دوم تقریباً دو و نیم برابر دوره نخست بوده است؛ روندی که همزمان با تشدید محدودیتهای تجاری و تحریمی و افزایش نااطمینانیهای ژئوپلیتیک رخ داده است.