کنوانسیون دریای خزر چیست و چه توافقی میان ۵ کشور انجام شد؟
دریای خزر از نظر جغرافیایی و اقتصادی یکی از مهمترین پهنه های آبی منطقه به شمار میرود؛ اما پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، وضعیت حقوقی آن با پرسشها و اختلافات تازهای روبهرو شد. با استقلال جمهوری های شوروی، تعداد کشورهای ساحلی خزر از دو کشور به پنج کشور افزایش یافت و ضرورت دستیابی به یک توافق مشترک بیش از گذشته احساس شد.
در نهایت، ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان در مرداد ۱۳۹۷ در شهر آکتائو قزاقستان «کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر» را امضا کردند؛ توافقی که چارچوب کلی فعالیت های کشورهای ساحلی در خزر را مشخص میکند.
چرا کنوانسیون دریای خزر شکل گرفت؟
پیش از فروپاشی شوروی، ایران و اتحاد جماهیر شوروی تنها کشورهای ساحلی دریای خزر بودند و روابط میان آنها بر اساس توافقهای دوجانبه تنظیم میشد. پس از استقلال جمهوری های جدید، شرایط کاملا تغییر کرد و چهار کشور دیگر نیز به جمع کشورهای ساحلی اضافه شدند.
اختلاف بر سر نحوه استفاده از منابع طبیعی، کشتیرانی، مسائل امنیتی، ماهیگیری و تعیین حدود مناطق مختلف خزر باعث شد مذاکرات میان پنج کشور برای رسیدن به یک چارچوب مشترک آغاز شود.
کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر حاصل همین مذاکرات طولانی است و تلاش میکند قواعد مشخصی برای فعالیت کشورهای ساحلی تعیین کند.
دریای خزر در کنوانسیون چه وضعیتی دارد؟
یکی از نکات مهم این توافق، تعیین یک رژیم حقوقی ویژه برای دریای خزر است. به همین دلیل، نمیتوان تمام قواعد مربوط به دریاهای آزاد یا دریاچه های معمولی را مستقیما درباره خزر اجرا کرد.
در کنوانسیون، مجموعهای از قواعد اختصاصی برای این پهنه آبی در نظر گرفته شده که مبنای فعالیت های کشورهای ساحلی قرار میگیرد.
چه کشورهایی حق استفاده از خزر را دارند؟
بر اساس کنوانسیون، کشورهای ساحلی خزر یعنی ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان، کشورهای اصلی دارای حقوق مربوط به این پهنه آبی هستند.
یکی از اهداف مهم این توافق، جلوگیری از حضور و فعالیت کشورهای غیرساحلی در مسائل مرتبط با خزر است. این موضوع بهویژه در حوزه امنیت و فعالیتهای نظامی اهمیت زیادی دارد.
آیا کشورهای خارجی میتوانند در خزر نیروی نظامی داشته باشند؟
یکی از بندهای مهم کنوانسیون، ممنوعیت حضور نیروهای مسلح کشورهای غیرساحلی در دریای خزر است.به این ترتیب، پنج کشور ساحلی توافق کردهاند که خزر به محلی برای استقرار یا فعالیت نظامی قدرت های خارجی تبدیل نشود. این موضوع از نظر امنیتی برای کشورهای منطقه اهمیت ویژهای دارد.
تکلیف کشتیرانی در دریای خزر چیست؟
کشتیرانی یکی دیگر از موضوعاتی است که در کنوانسیون مورد توجه قرار گرفته است. کشورهای ساحلی درباره اصول مربوط به رفتوآمد کشتیها و استفاده از مسیرهای دریایی خزر چارچوب هایی را پذیرفته اند.اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که دریای خزر علاوه بر منابع طبیعی، در ارتباطات تجاری و حمل و نقل منطقه ای نیز نقش دارد.
منابع نفت و گاز خزر چگونه تعیین تکلیف میشوند؟
یکی از حساس ترین موضوعات درباره دریای خزر، منابع نفت و گاز موجود در بستر و زیر بستر آن است.کنوانسیون چارچوب کلی حقوق کشورهای ساحلی را مشخص کرده، اما تعیین دقیق محدوده های بستر و زیر بستر در تمام بخشهای خزر صرفا با امضای این سند پایان نیافته است.در برخی مناطق، تعیین حدود و نحوه بهره برداری از منابع نیازمند توافقهای جداگانه میان کشورهای ذیربط است. بنابراین، امضای کنوانسیون به معنای پایان یافتن تمام اختلافات مرزی و منابع در خزر نیست.
آیا کنوانسیون، سهم هر کشور از دریای خزر را مشخص کرده است؟
یکی از برداشتهای رایج درباره کنوانسیون خزر این است که این توافق به تنهایی درصد مشخصی از دریای خزر را به هر یک از پنج کشور اختصاص داده است؛ اما موضوع به این سادگی نیست.کنوانسیون چارچوب حقوقی کلی خزر را تعیین کرده و درباره برخی مسائل مربوط به مرزبندی بستر و زیر بستر، توافق های جداگانه میان کشورهای ذیربط مورد نیاز است.بنابراین، نمیتوان صرفا با استناد به امضای کنوانسیون گفت که تمام مرزهای دریای خزر میان پنج کشور به صورت نهایی تعیین شده است.
حفاظت از محیط زیست خزر
وضعیت زیست محیطی دریای خزر نیز در این توافق مورد توجه قرار گرفته است. آلودگی های نفتی، کاهش ذخایر آبزیان، آسیب به گونههای جانوری و تغییرات محیطی از جمله چالشهایی هستند که کشورهای ساحلی با آن مواجه اند.همکاری برای حفاظت از محیط زیست و جلوگیری از آسیب به اکوسیستم خزر، یکی از موضوعات مورد تاکید در چارچوب همکاری میان کشورهای ساحلی است.
چرا کنوانسیون دریای خزر اهمیت دارد؟
اهمیت این سند فقط به مسائل مرزی محدود نمیشود. امنیت منطقه، منابع نفت و گاز، ماهیگیری، کشتیرانی، همکاری اقتصادی و حفاظت از محیط زیست همگی با وضعیت حقوقی دریای خزر ارتباط دارند.به همین دلیل، کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر را میتوان یکی از مهمترین توافق های چندجانبه میان پنج کشور ساحلی این منطقه دانست؛ توافقی که پس از سالها مذاکره، چارچوب مشترکی برای مدیریت و استفاده از خزر ایجاد کرد.