6عصر ؛ موحد منتقم – چند روز پیش مجری اخبار بیستو سی با شادی و هیجان زیاد اعلام کرد که سه اثر بهاصطلاح «ناپاک» شبکه نمایش خانگی توقیف شدهاند، طوری که انگار به یک موفقیت بزرگ فرهنگی دست یافتهاند!
لحن گزارش به گونهای است که گویی این سه محصول فرهنگی، حاصل ماهها کار و تلاش دهها هنرمند و نیروی متخصص نیستند، بلکه سه محموله خطرناک در یک عملیات امنیتی بودهاند که توقیف شدهاند.
به نظر میرسد که جامجم خود را پیروز یک مبارزه فرهنگی میداند: پاکسازی شبکه نمایش خانگی از آثار «ناپاک»! اما هنوز هیچ معیار دقیقی برای تعیین پاکی یا ناپاکی این آثار مشخص نشده است و معلوم نیست کارشناسان مربوطه بر اساس چه اصولی میزان آلودگی این محصولات را ارزیابی میکنند؛ هرچند در فرهنگ لغت تازه مدیران جامجم، هرچه از تلویزیون دورتر شوی، احتمال ناپاک بودنت بیشتر است!
مسئله تنها توقیف چند سریال یا برنامه نیست؛ بلکه ادبیاتی است که یک نهاد رسمی برای توصیف آثار هنری و سازندگانشان به کار میبرد.
وقتی محصول کاری گروهی از نویسندگان، کارگردانان، بازیگران و دهها نیروی متخصص بهصورت کلی با برچسب «ناپاک» توصیف میشود، دیگر با یک ایراد نظارتی ساده مواجه نیستیم؛ بلکه با نوعی توهین به هنرمندان و فعالان فرهنگی روبهرو هستیم که ماهها برای تولید آنها زحمت کشیدهاند.
ظاهراً در فرهنگ لغت جدید مدیران جامجم، هنرمند فقط زمانی هنرمند است که مطابق سلیقه آنها تولید کند و به محض بروز اختلافنظر، به تولیدکننده محتوا برچسب «ناپاک» زده میشود!
سیستم نظارتی به گونهای است که انگار گرفتن مجوز تازه آغاز مشکلات است؛ یعنی به تهیهکننده گفته میشود: «ما به تو مجوز دادیم، اما حق نداری خوشحال باشی! منتظر باش ببینیم باد از کدام سمت میوزد تا زیر کار تو را بزنیم!»

به نظر میرسد سردرگمی و بلاتکلیفی هنرمندان و عوامل تولید بخشی از درسهای اخلاقی و تربیتی مدیران است تا یاد بگیرند قبل از ساخت هر سکانس، استخاره کنند یا لااقل یک صلوات نذر سلامتی گشت ارشاد فرهنگی جامجم بفرستند.
اگر نهاد ناظر به بخشی از یک اثر ایرادی دارد، میتواند دقیقاً مشخص کند کدام بخش، بر اساس کدام ضابطه و به چه دلیلی مشکل دارد. اما ظاهراً این کارها برایشان سخت و پیچیده است و استفاده از یک برچسب کلی اخلاقی، هم هزینه کمتری دارد و هم امکان سخنرانی درباره حفظ خانواده را فراهم میکند. به این ترتیب، نیازی نیست کسی توضیح بدهد مشکل دقیقاً کجاست؛ کافی است مهر «ناپاک» روی اثر زده شود تا پرونده از نظر صادرکنندگان حکم، بسته شود!
اما ماجرا یک سویه دیگر هم دارد که نمیتوان ساده از آن گذشت: رقابت صداوسیما با شبکه نمایش خانگی. واقعیت این است که تلویزیون در سالهای اخیر بخش قابلتوجهی از مخاطبان خود را به پلتفرمهای نمایش خانگی واگذار کرده است.
مخاطبانی که قبلاً انتخاب دیگری جز شبکههای تلویزیونی نداشتند، اکنون گزینههای متنوعی دارند و ظاهراً این وضعیت برای مدیران جامجم چندان خوشایند نیست.
صداوسیما که سالها با بودجه عمومی و امکانات فراوان، مرکز اصلی تولید و پخش محصولات تصویری بود، حالا با رقبایی مواجه شده که بخش زیادی از مخاطبانش را جذب کردهاند.
در این شرایط، افزایش فشارهای نظارتی و لغو مجوز آثار این پلتفرمها، این شائبه را ایجاد میکند که شاید دغدغههای فرهنگی تنها دلیل این تصمیمات نیست.
در کجای دنیا چنین مدیریت عجیبی دیده شده که یک سازمان هم رقیب، هم داور و هم ناظر رقیب خود باشد! این وضعیت شبیه آن است که داور یک مسابقه فوتبال از میان بازیکنان تیم حریف انتخاب شود و بعد انتظار داشته باشند کسی به نتیجه بازی اعتراض نکند!
اما در ایران این ابتکار به نام ساترا ثبت شده؛ نهادی که زیرمجموعه صداوسیما است و وظیفه دارد بر شبکه نمایش خانگی نظارت کند؛ یعنی رقیب را گذاشتهاند بالای سر رقیب دیگر تا هم بازی کند، هم سوت بزند و هم اگر لازم شد کارت قرمز نشان دهد!

به هر حال، وقتی در رقابت جذب مخاطب قافیه را به رقیب میبازی، دو راه بیشتر نداری: یا کیفیت تولیداتت را بهبود ببخشی و برای بازگرداندن تماشاگر تلاش کنی، یا به سراغ راه سادهتری بروی و کاری کنی که رقیب نتواند محصولش را به مخاطب برساند! ظاهراً گزینه دوم برای برخی مدیران جذابتر است.
اگر نمیتوانی مخاطب را پای تلویزیون نگه داری، شاید بتوانی با لغو مجوز رقیب، حداقل لذت زمینگیر کردن او را بچشی! اینگونه حداقل آمار تماشای شبکه نمایش خانگی کاهش مییابد؛ هرچند مشخص نیست این مخاطب پس از آن به تماشای کدام برنامه تلویزیون روی خواهد آورد.
مشکل این است که مخاطب را نمیتوان با حذف گزینههای دیگر به تلویزیون وفادار کرد. تماشاگر امروز انتخاب میکند و اگر از یک پلتفرم ناراضی باشد، سراغ گزینه دیگری میرود؛ نه اینکه با بستن راه شبکه نمایش خانگی، ناگهان عاشق برنامههای صداوسیما شود.
رقابت در دنیای رسانه با کیفیت، خلاقیت و احترام به سلیقه مخاطب معنا پیدا میکند، نه با سنگاندازی در مسیر رقیب. البته اگر قرار باشد هر بار که رقیب مخاطب بیشتری جذب کرد، نسخه توقیف و لغو مجوز برایش پیچیده شود، دیگر چه نیازی به تولید برنامههای جذاب است؟ کافی است واحد نظارت را تقویت کنیم و به جای ساخت سریال، فهرست سریالهای ممنوعه تهیه کنیم!
نکته جالبتر این است که همین سازمان خود یکی از بزرگترین تولیدکنندگان محصولات نمایشی کشور است و باید بیش از هر نهادی با مشکلات تولید، محدودیتهای مالی و سختیهای جذب مخاطب آشنا باشد.
اما ظاهراً وقتی پای تولیدات خودش وسط میآید، باید همه شرایط را پذیرفت و وقتی نوبت به رقیب میرسد، ناگهان معیارها سختگیرانهتر میشوند. انگار محصولات تلویزیون از بدو تولد شناسنامه پاکی دارند و آثار شبکه نمایش خانگی باید برای اثبات بیگناهی هر روز در دادگاه فرهنگی حاضر شوند!

از سوی دیگر، در همین روزها بارها درباره اصلاحات، تعامل با جامعه و ضرورت توجه به تحولات اجتماعی صحبت میشود. اما ظاهراً تعریف برخی مدیران از اصلاحات این است که همه باید خود را با خطوط قرمز آنها هماهنگ کنند؛ حتی اگر این خطوط هر روز جابهجا شوند!
در این میان، نه مخاطب حق انتخاب واقعی دارد، نه تولیدکننده از امنیت حرفهای برخوردار است و نه هنرمند میداند حاصل ماهها زحمتش سرانجام منتشر خواهد شد یا نه.
اگر صداوسیما به محتوای آثار اعتراض دارد، بهتر است دلایل خود را شفاف و مستند بیان کند؛ نه اینکه تنها با یک برچسب کلی، هم آثار را زیر سؤال ببرد و هم شأن حرفهای سازندگان را خدشهدار سازد. «ناپاک» خواندن یک اثر هنری استدلال نیست؛ همانطور که حذف رقیب نشانه پیروزی در رقابت نیست.
شاید بهتر باشد مدیران جامجم پیش از صادر کردن گواهی پاکی برای آثار دیگران، به وضعیت خودشان و رابطه از دست رفته با مخاطبان فکر کنند. بالاخره نمیشود سالها در جذب تماشاگر شکست خورد و به جای بازنگری در تولیدات خود، به پاکسازی محصولات رقیب پرداخت.
اگر با توقیف آثار دیگران میشد پاکی را به جامعه تزریق کرد، صداوسیما تا امروز پاکترین و محبوبترین رسانه جهان بود! اما متأسفانه با «ناپاک» خواندن رقیب نمیتوان پاکی را به نام خود ثبت کرد؛ همانطور که با پاک کردن صورتمسئله نمیتوان ناپاکی عملکرد خود را پنهان کرد.
صداوسیما سه اثر «ناپاک» را کشف کرد؛ وقتی نمیتوان رقیب را شکست داد، مجوزش را لغو میکنند!
