در شب افتتاحیه پرشور سی و نهمین جشنواره بین‌المللی مستند آمستردام (IDFA)، مدیر هنری تأکید کرد که باید در برابر غوطه‌وری بی‌فکر در جریان تصاویر، پیام‌ها و نظرات، توقفی ایجاد شود.
براساس گزارش خبرگزاری مهر به نقل از اسکرین دیلی، ایزابل آرارات فرناندز، مدیر هنری ایدفا، در سخنرانی افتتاحیه خود در تئاتر سلطنتی آمستردام که ظرفیت ۱۷۰۰ نفر داشت، بیان کرد که هنر می‌تواند ما را یاری کند تا به گذشته بازگردیم، ارتباطات را بهتر درک کنیم و پرسش‌هایی مطرح کنیم که در جریان دائمی و سریع اطلاعات به سادگی گم می‌شوند.
او با اشاره به اینکه سه دوره اخیر جشنواره با جنجال‌ها و مواضع و خواسته‌های متعددی همراه بوده است که حتی از مجموع ۳۰ دوره قبلی بیشتر بوده، به طور غیرمستقیم به اعتراض‌ها و بحث‌هایی پیرامون موضوعات غزه و اوکراین اشاره کرد و گفت: «واقعیت ساده نیست. هنر مستند این پیچیدگی را تشخیص می‌دهد. راه‌حل‌های ساده و اظهارنظرهای قطعی اغلب حس راحتی ایجاد می‌کنند زیرا اطمینان خاطر می‌دهند، در حالی که مشارکت در بحثی که جای شک و تناقض باقی می‌گذارد، دشوارتر است.»
آرارات فرناندز تأکید کرد: «جشنواره ایدفا نقش دوگانه‌ای دارد؛ هم به واقعیت‌ها نگاه دقیق می‌کند و حقایق تلخ را آشکار می‌سازد، و هم فیلم‌هایی ارائه می‌دهد که رویای جهانی ملایم‌تر را در ذهن پرورش می‌دهند.»
وی افزود: «بدین ترتیب، ایدفا را نه فقط به عنوان مکانی برای مقاومت می‌بینیم، بلکه به عنوان یک پادزهر هم تلقی می‌کنیم. فیلم‌ها ما را یاری می‌کنند تا دیدگاه‌مان را تغییر دهیم و با دقت و همدلی بیشتر به سمت همدیگر حرکت کنیم.»
در شروع شب افتتاحیه، بزرگ‌ترین و مرموزترین جایزه جشنواره که کمک هزینه‌ای ۵۰ هزار یورویی برای مستندسازی فرهنگی است و هر سال توسط یک اهداکننده ناشناس به یک مستندساز برجسته هلندی اهدا می‌شود، به سابین گرونوگن تعلق گرفت. آخرین فیلم او با عنوان «پاکسازی» تاریخ تلخ مزارع کائوچوی استعماری هلند را به تصویر می‌کشد؛ جایی که زنان محلی با خشونت و بردگی جنسی مواجه بودند.
سی و نهمین دوره جشنواره IDFA
این جشنواره که بزرگ‌ترین رویداد جهانی فیلم مستند است، اکنون در آمستردام در حال برگزاری است و استعدادهای برتر فیلم مستند، جویندگان اسکار و فیلمسازان نوظهور را با آثار پرجنب‌وجوش گرد هم آورده است. به گفته ایزابل آرارات فرناندز، رویداد امسال رخدادهای هیجان‌انگیز متعددی را به همراه خواهد داشت.
شب افتتاحیه به فیلم «ستون ببر سفید» اختصاص داشت که نخستین نمایش جهانی خود را تجربه کرد. این فیلم به کارگردانی رابرت منتوف، دوایت جانتزی و برایان دیکی، جنبش مقاومت علیه رژیم نظامی میانمار را به تصویر می‌کشد و به گفته کارگردانان، با الهام از مستند «منطقه مورد علاقه» ساخته شده است. جشنواره این اثر را نمونه‌ای شاخص از سینمای مستند توصیف کرده که تصویری تأثیرگذار از نسلی شجاع ارائه می‌دهد.
«ستون ببر سفید» در بخش رقابت بین‌المللی جای گرفته و با فیلم‌هایی از مراکش، ماداگاسکار، بورکینافاسو، برزیل، فرانسه، آلمان، جمهوری گرجستان و سایر کشورها به رقابت می‌پردازد.
بخش رقابت بین‌المللی
فیلم «یک روز ناتمام در تاریخ گرجستان» به کارگردانی سالومه جاشی، به بررسی لحظه‌ای بحرانی در تاریخ ۱۰ ژوئن ۱۹۹۳ این کشور می‌پردازد؛ زمانی که گرجستان تازه از سلطه شوروی آزاد شده بود و درباره جایگزینی روبل روسیه بحث می‌کرد. با توجه به تلاش‌های ولادیمیر پوتین برای تثبیت مجدد نفوذ روسیه بر بخش بزرگی از اتحاد جماهیر شوروی سابق ـ از جمله اوکراین ـ این فیلم ارتباط مستقیم تاریخی دارد.
بخش انویژن میزبان ۱۲ فیلم
در بخش انویژن جشنواره، ۱۲ فیلم بلند برنامه‌ریزی شده‌اند که شامل آثار با انتخاب‌های جسورانه در ژانرهای مختلف هستند. به گفته فرناندز، این بخش نگاه ویژه‌ای به فیلمسازانی دارد که فرم مستند را به چالش می‌کشند، چرا که این روند منجر به تکامل سینما می‌شود.
یکی از فیلم‌های این بخش، «پسرها کنار رودخانه» است که داستان تجربه سه مهاجر جوان افغان در سوئیس را روایت می‌کند. این مستند به کارگردانی پابلو بریونس، به تدریج تصویری شهودی از انزوا، فقدان و اشتیاق به آینده‌ای صلح‌آمیز ارائه می‌دهد.
فیلم مستند «جعبه سیاه نارنجی است» بر شهر اسرائیلی شلومی تمرکز دارد؛ شهری که بر زمینی ساخته شده که در گذشته روستای فلسطینی البسا بوده و نزدیک مرز لبنان قرار دارد. در جریان آوارگی دسته‌جمعی فلسطینی‌ها در روز نکبت سال ۱۹۴۸، ساکنان آن منطقه مجبور به ترک محل شدند و شهروندان جدید اسرائیلی در آن ساکن شدند. قرار بود تمام آثار ساکنان پیشین، از جمله بایگانی‌های فلسطینی، نابود شود.
این فیلم به کارگردانی یولا بنیولسکی، فیلمساز یهودی اسرائیلی متولد کانادا و بزرگ شده در شلومی، ساخته شده است. دو سال پیش، او ویدیویی در یوتیوب منتشر کرد و درباره تصمیمش برای ترک تابعیت اسرائیلی خود صحبت کرد. او گفت: «این تصمیمی نبود که به آسانی گرفتم… بله، این اقدام را در واکنش به حمله وحشتناک اسرائیل به غزه انجام دادم. چه اسرائیل این را بداند یا نداند، همه این مرگ‌ها به مردم خودش نیز آسیب می‌رساند.»
ساخت تریلر امسال توسط سازندگان فیلم ایرانی
فیلم «روباه زیر ماه صورتی» ساخته مهرداد اسکویی و ثریا اخلاقی که سال گذشته برنده بخش مسابقه بین‌المللی ایدفا بود، امسال یکی از مدعیان اصلی اسکار محسوب می‌شود. همچنین ثریا اخلاقی که شخصیت اصلی فیلم است، طراحی پوستر امسال ایدفا را انجام داده و گروه سازنده این فیلم تریلر جشنواره امسال را ساخته‌اند.
قوی‌ترین مدعیان اسکار
بیش از ۲۵۰ فیلم در بخش‌های مختلف جشنواره برنامه‌ریزی شده است. در میان آنها فیلم‌هایی حضور دارند که از مدعیان اصلی اسکار به شمار می‌روند؛ از جمله «نگه داشتن یک کوه» به کارگردانی بیلجانا توتوروف و پتار گلومازیچ که برنده جایزه ساندنس شده است، «روزی روزگاری در هارلم» ساخته دیوید گریوز که بر اساس فیلم‌های پدرش ویلیام گریوز ساخته شده (این جشنواره مجموعه بزرگی از آثار ویلیام گریوز را نیز به نمایش می‌گذارد)، «ماسک» به کارگردانی الکس گیبنی، «اختتام» به کارگردانی میشل مارکزاک و «می‌توانی همه چیز را ببینی» که درباره الیزابت هولمز است و توسط ناتان فیلدر و لنس اوپنهایم ساخته شده، از جمله این آثار هستند.
چرا ایدفا ایستگاهی مهم برای اسکار است؟
جشنواره IDFA به طور فزاینده‌ای به محلی مهم برای فیلمسازانی تبدیل شده که در پی رقابت اسکار هستند. یکی از دلایل این اهمیت، حضور گسترده اعضای شاخه مستند آکادمی اسکار در این جشنواره است که شمارشان به گفته آرارات فرناندز دقیق مشخص نیست.
او به دیگر فیلم‌های امسال که برای کسب جایزه اسکار تلاش می‌کنند اشاره کرد و گفت: «فیلم‌هایی مانند «تمرین‌هایی برای یک انقلاب»، «ردپاها» که فیلمی اوکراینی درباره جنایت جنگی علیه زنان است، «بسته شدن»، «نازا» و دیگر فیلم‌های جالب زیادی وجود دارد که امیدوارم به مرحله اسکار برسند. اگرچه این فیلم‌ها بودجه‌های هنگفتی ندارند و تمام امیدشان برای تبلیغات، انتخاب شدن در جشنواره‌ها است.»
فیلم «چهاردهم» ساخته آوا دوورنی که یکی دیگر از مدعیان اصلی اسکار است نیز در ایدفای امسال حضور دارد. این مستند از هوش مصنوعی برای متحرک‌سازی عکس‌های قدیمی بهره برده است.
هوش مصنوعی و ایدفا
آرارات فرناندز اعلام کرد که برای نخستین بار، ایدفا از فیلمسازان خواسته تا فرم ویژه‌ای را پر کنند که نشان دهد آیا هوش مصنوعی در روند تولید فیلم به کار رفته است یا خیر.
او افزود: «سال گذشته هنگام تماشای فیلم‌ها شگفت‌زده می‌شدیم و اکنون با این فرم می‌توانیم بازگردیم و بفهمیم چه میزان هوش مصنوعی در کار بوده است. همچنین گفت‌وگوهایی درباره چگونگی استفاده از هوش مصنوعی در جریان است؛ اینکه چه کاربردهایی پذیرفتنی است؟ سوالات زیادی مطرح است که باید پاسخ داده شوند.»
ایدفا به همین منظور میزگردهایی درباره هوش مصنوعی برگزار می‌کند که بخشی از مجموعه گفتگوهای گسترده پیرامون صنعت سینما است. یکی از این میزگردها با عنوان «مقابله – سینما به عنوان یک عمل مقاومت؟» برگزار می‌شود و در آن لورا پویتراس، برنده جایزه اسکار و کارگردان فیلم کوتاه «آنها اینجا هستند» حضور دارد. این فیلم کوتاه که با همکاری ریچل لورن مولر ساخته شده، به افزایش مرگبار نهاد ICE در مینیاپولیس می‌پردازد. دیگر اعضای میزگرد شامل سوفیا بوردناو، کارگردان فیلم «جنگل در کوهستان» و مهند یعقوبی، کارگردان فیلم «انقلابیون هرگز نمی‌میرند» هستند. آرارات فرناندز نیز قرار است گفتگو با مهمان افتخاری ایدفا، تاتیانا هوئزو، فیلمساز برجسته را مدیریت کند.
رژیم صهیونیستی جایی در ایدفا ندارد
این دومین سالی است که آرارات فرناندز به عنوان مدیر هنری جشنواره فعالیت می‌کند. سال گذشته پس از اعلام ایدفا مبنی بر عدم دعوت از سازمان‌هایی که تحت حمایت دولت اسرائیل هستند (مانند DocAviv)، پرسش‌هایی ایجاد شد.
در امسال، ایدفا در وب‌سایت رسمی خود موضع خود را تحت عنوان «اصول و دستورالعمل‌ها» که بر جشنواره ۲۰۲۶ حاکم است، به روشنی اعلام کرد: «برای فیلم‌ها، سازندگان و سازمان‌هایی که از کشورهایی هستند که آزادی بیان در آنها محدود است یا حقوق بشر نقض می‌شود، ضروری است که استقلال‌شان به دقت مورد ارزیابی و بررسی قرار گیرد. هدف ما جلوگیری از حضور دولت‌ها و سازمان‌هایی است که به نقض جدی حقوق بشر متهم یا مظنون هستند.»
در ادامه این سیاست آمده است: «فیلم‌ها، سازندگان و سازمان‌ها هرگز به دلیل منشأ یا ملیت کنار گذاشته نمی‌شوند، بلکه هرگونه ارتباط احتمالی با رژیم‌ها یا سازمان‌هایی که در سطح بین‌المللی به خاطر نقض جدی حقوق بشر مسئول شناخته شده‌اند، ملاک تصمیم‌گیری است.»
آرارات فرناندز گفت: «زمانی که فیلم‌ها مراحل مختلف را طی می‌کنند و وارد فهرست کوتاه می‌شوند، درباره کشورهایی که به نقض حقوق بشر شناخته شده‌اند بحث می‌شود و استقلال فیلم یا پروژه با بررسی اعتبارات و منابع مالی تأمین‌کننده آن سنجیده می‌شود.»
او افزود: «اگر فیلم مستقل باشد، ملیت سازنده اهمیتی ندارد. مثلاً فیلمساز آمریکایی-اسرائیلی ریچل لیا جونز (با نام مستعار وکیل مدافع)، پروژه جدیدی به نام «پودیوم» ارائه داده است که خلاصه داستان آن چنین است: وقتی مقاومت از تریبون پارلمانی شنیده می‌شود، چه صدایی دارد؟ از زمان تأسیس اسرائیل، قانونگذاران فلسطینی تازه شروع به استفاده از میکروفون برای درخواست، محکومیت و هشدار داده‌اند و روایت ضدتاریخی قدرتمندی علیه دولت ارائه کرده‌اند.»
آرارات فرناندز خاطرنشان کرد: «شما در جشنواره امسال فیلم‌هایی نخواهید دید که کشور تولیدکننده آنها اسرائیل باشد، اما فیلمسازان اسرائیلی حضور دارند. همچنین ما از مردم سؤال نمی‌کنیم که ملیت‌شان چیست… ما فیلم‌هایی داریم که در اسرائیل ساخته شده‌اند و فیلم‌هایی که در فلسطین یا سرزمین‌های اشغالی رخ می‌دهند.»
جشنواره ایدفا تا ۲۲ نوامبر (۲ آذر) ادامه دارد و فرصتی برای مستندسازان و علاقه‌مندان این سبک فراهم می‌کند تا به گفته آرارات فرناندز، در جهانی که داستان‌سرایی توسط تصمیم‌گیرندگان، هوش مصنوعی، الگوریتم‌ها و اعداد قالب‌بندی می‌شود، فضایی متفاوت و منحصر به فرد را تجربه کنند.