6عصر؛ مهرداد خدیر- پیش‌تر نیز نوشته‌ام و باز هم باید تأکید کنم که در دوران غربت و دشواری نشریات چاپی و کاغذی، هنوز مجلات وزینی وجود دارند که چراغ مطبوعات را روشن نگه داشته‌اند و واضح است که آن‌ها کدام‌ها هستند.
همان‌هایی که در دکه‌ها باقی مانده‌اند یا در کتاب‌فروشی‌ها به چشم می‌خورند و حتی یک پلتفرم تجارت الکترونیکی مشهور توزیع کالاهای مصرفی، بدون کسر حق توزیع، آن‌ها را مستقیم به دست مشتریان می‌رساند. بگذارید از برخی نام‌ها یاد کنیم: بخارا، سمرقند، آگاهی‌نو، کتاب‌نامۀ آگاهی‌نو، تجربه، سیاست‌نامه، عصر اندیشه، نگاه‌نو، اندیشۀ پویا و البته روزآروز و پیش‌تر دیلمان و وزن دنیا که ظاهراً دیگر منتشر نمی‌شوند و دومی به نشر کتاب روی آورده است. اگر انتشار مجله‌ای متوقف شده باشد، بسیار تأسف‌برانگیز است زیرا آن‌ها شاعران زیادی را در شهرستان‌ها معرفی کرده بودند و کاش در صورت مشکلات مالی، بخشی از بودجه وزارت فرهنگ به آن‌ها اختصاص می‌یافت.
در این نوشته می‌خواهم درباره «کتاب روزآروز» صحبت کنم؛ این «کتاب» در واقع کتاب نیست، بلکه مجله‌ای است درباره کتاب‌ها تا اگر وقت یا پول کافی برای خواندن یا خرید کتاب ندارید، با خرید و مطالعه آن، طعم شیرین کتاب‌خوانی را تجربه کنید؛ هرچند قرار نیست جای کتاب را بگیرد و شاید نام «کتاب» در آن یادآور کتاب هفته یا کتاب جمعۀ شاملو باشد.
متین غفاریان – روزنامه‌نگار صاحب‌ذوق و اندیشه – البته احمد شاملو نیست که جدا از جایگاه روشن‌فکری، ادبی و کاریزماتیک خود، هر هفته یک کتاب-مجله منتشر کند!
کتاب روزآروز اما هر دو ماه و گاهی سه ماه یک بار منتشر می‌شود. اگر هنگام دیدن آرشیو مطبوعات قدیمی حسرت می‌خورید که جای کتاب جمعه و کتاب هفته خالی است، کتاب روزآروز بخشی از آن حس را منتقل می‌کند و این را کسی می‌نویسد که هر دو را به خاطر دارد. یکی را هنگام انتشار می‌خریدم هرچند در آن سن و سال با همه مطالب آن ارتباط برقرار نمی‌کردم و آن حجم چپ‌گرایی را هم نمی‌پسندیدم، و دیگری را بعدها در آرشیوها دیده‌ام.
از نگاه سیاسی چپ گفته شد. در روزگاری که بسیاری از نشریات روشن‌فکری به راست گرایش یافته‌اند یا مانند آگاهی‌نو و سیاست‌نامه مروج آرای ایرانشهری سید جواد طباطبایی شده‌اند، کتاب روزآروز نه تنها راست نیست بلکه به شکل ملایمی چپ است و منکر هم نیست؛ چنان که متین غفاریان در شماره اول با روی جلد «زن، زندگی، آزادی» نوشت: “مجله کتاب روزآروز با رویکرد علوم اجتماعی و انتقادی و از نظر رویکرد عام سیاسی در طیف چپ قرار می‌گیرد.”
اکنون بهتر می‌توان فهمید چرا متین غفاریان با تیم محمد قوچانی همکاری نکرد. هرچند احترام او را همیشه نگاه می‌دارد و به مجلات او رقیب نمی‌نگرد، اما در گفتاری درباره «یرواند آبراهامیان» تفاوت دیدگاه‌ها روشن می‌شود، به این شکل: نقد تلاش محافظه‌کاران و نئولیبرال‌ها برای حذف تاریخ مردمی. البته بهتر بود به جای «نئولیبرال» از کلمه دیگری استفاده شود چون شهریار زرشناس این واژه را عمدتاً به صورت توهین به کار برده و باعث سوء تفاهم می‌شود؛ در حالی که می‌دانیم متین غفاریان عمیقاً دموکراسی‌خواه است و از رانت‌های آشکار و پنهان برخوردار نیست و قابل قیاس با امثال شهریار زرشناس نیست.
روی جلد شماره نهم «کتاب روزآروز» به شهرنوش پارسی‌پور اختصاص دارد که در کنار مهشید امیرشاهی، گلی ترقی و غزاله علیزاده، نسل اول نویسندگان زن و کمی بعد از سیمین دانشور را تشکیل می‌دادند.
شهرنوش پارسی‌پور بیشتر با دو کتاب «طوبا و معنای شب» و «زنان بدون مردان» شناخته می‌شود و البته دومی با اینکه در ایران منتشر شد، باعث واکنش شدید تندروها علیه وزارت ارشاد وقت شد. در آن زمان، اشاره به برخی خواسته‌های زنان به عنوان زن و فراتر از نقش مادر، تابو محسوب می‌شد.
سحر کریمی که با ترجمه‌های روان خود نیز شناخته شده است، در گزارشی بسیار فنی و دقیق در 23 صفحه، کتاب‌های او و در واقع جهان داستانی شهرنوش پارسی‌پور را بررسی کرده و نشان داده است چگونه پس از گذار از دوره‌های مختلف، به همان عرفان خاص و نگاه مادربزرگ بازگشته است و طوبا یا طوبی در واقع مادربزرگ او بوده است.
این گزارش را می‌توان نمونه‌ای از «گزارش از شخص» دانست؛ چنان که گاهی فریدون صدیقی به خاطر لطف، این اصطلاح را درباره برخی نوشته‌های این نویسنده به کار می‌برد. اگرچه با قلم سحر کریمی آشنا بودم، اما نمی‌دانستم در مدیریت، روابط عمومی و اجرا نیز تسلطی دارد، در حد بهترین مجریان تلویزیونی در دورانی که تلویزیون اعتبار داشت و به حال و روز امروز نیفتاده بود. این موضوع را روز جمعه در مراسمی که در شعبۀ جدید بوک‌لند برگزار شده بود، دریافتم و حس کردم سیروس علی‌نژاد هم به وجد آمده و تحسین می‌کرد.
این گزارش خواندنی است و نباید در چند جمله خلاصه شود چون خود آن برگرفته از داستان‌های شهرنوش پارسی‌پور است و اگر بخواهیم این توصیف و خلاصه‌نویسی را خلاصه کنیم، لابد یکی هم باید این نوشته را فشرده کند! گزارش به این شکل پایان می‌یابد:
«اگرچه تن او (شهرنوش پارسی‌پور) اکنون در خاک سانفرانسیسکوست، ذرات تنش حتماً در یکی شدن با کاینات‌اند و زنی دیگر در گوشه‌ای از این جهان در حال نوشتن از این ذره است، چنان که خود او همواره در پی اندیشیدن و سخن گفتن از ذرات در گذر کاینات بود.»
اما کتاب روزآروز تنها فرهنگی و ادبی یا با ژست مخالف‌خوان روشن‌فکری نیست و این را می‌توان از اهمیتی که برای روایت دو کتاب ولی نصر و آرین طباطبایی درباره کلان راهبرد امنیت ملی در ایران قائل شده است دریافت. هم نصرِ پسر و هم طباطباییِ دختر (یکی پسر دکتر سید حسین نصر و دیگری دختر دکتر سید جواد طباطبایی) در این دو کتاب تلاش کرده‌اند این مفهوم را بررسی و روشن کنند که جمهوری اسلامی برخلاف تصور غالب در غرب، یک حکومت کاملاً ایدئولوژیک نیست و اگرچه کلاسیک نیست اما راهبردهای امنیتی خود را بر اساس تجربه‌های تاریخی انتخاب کرده است و از سر احساس تنهایی، نه از افراط ایدئولوژیک. این نکته را سیما پروانه‌گهر با نثری بسیار روان و در متنی دور از احساسات گرم و با نگاه سرد سیاسی توضیح داده است.
نثر سیما پروانه‌گهر در این متن بسیار سخت و پخته است و در روزگاری که برخی مدعیان دانستن و نشر اطلاعات اصلاً کتاب نمی‌خوانند و یک جمله در اینستاگرام را کافی می‌دانند یا سوژه می‌کنند، این نثر امیدبخش است؛ و اینکه توانسته به دام قضاوت نیفتد و روح دو کتاب را بازتاب دهد، حس خوبی به مخاطب می‌دهد.
جان کلام هر دو کتاب (هم «بر لبه تنهایی» ولی نصر و هم «نه فتح نه شکست» آرین طباطبایی) این است: بی‌اعتمادی عمیق به قدرت‌های خارجی ریشه در تجربه‌های تاریخی اشغال کشور و منفعل بودن جامعه جهانی در برابر حمله عراق و استفاده از سلاح‌های شیمیایی دارد که ثابت کرد قدرت‌های بزرگ منافع خود را بر امنیت ایران ترجیح می‌دهند.
آرین طباطبایی می‌نویسد: اگر قرار باشد استراتژی امنیت ملی جمهوری اسلامی را بدون توجه به تاریخ ایران توضیح دهیم، بخش مهمی از ماجرا را از دست داده‌ایم؛ و سیما پروانه‌گهر هم بدون دخالت در روایت، به توضیح همین دیدگاه پرداخته است.
هدف من در معرفی مجلات، بی‌نیاز کردن مخاطبان از خریدن و خواندن آن‌ها نیست، بلکه تشویق و شاید ترغیب به خریدن است. درست است که در روزگار غلبۀ غم نان، با 700 هزار تومان می‌توان 15 قرص نان سنگک خرید و فضای مجازی آدم‌ها را بی‌حوصله و فست‌فودی کرده است اما هیچ چیز جای مجله را نمی‌گیرد، به ویژه مجلات وزین در روزگار غمگین؛ ولو اینکه دستگاه سانسور به جای تشویق تولید فرهنگی به محدود کردن آن بپردازد و وظیفه ذاتی خود در تأمین کاغذ را انجام ندهد یا نتواند و پول حمایت از مطبوعات صرف کارهای اداری بی‌نتیجه، توصیه و سانسور شود.
اگر قرار باشد نقدی هم مطرح شود، به اصرار بر تعبیر «جمال‌الدین افغانی» در کتاب «تقی‌زاده در جنگ با سایۀ خود» است که البته بخشی از آن کتاب است و به مجله ارتباط ندارد.
پیش‌تر در مقاله‌ای – پس از آنکه سید حسن آقای خمینی سید جمال را از مفاخر افغانستان ذکر کرده بود – با ذکر دلایلی نشان داده بودم سید جمال، ایرانی است نه افغانی (افغانستانی) و در اینجا ناچارم سه مورد از آن دلایل را مرور کنم تا در ذهن مخاطبان تصویر نادرست باقی نماند، گرچه اصل مطلب در ستایش و توصیه به خواندن روزآروز است و این سه مورد نیز از سه کتاب نقل شده‌اند تا با فضای کتابی روزآروز هماهنگ باشد:
1- اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات عصر ناصری در روزنامه خاطرات و در «دوشنبه غره ربیع الآخر 1304 قمری» می‌نویسد:
«صبح، خانه حاجی محمد حسن امین دارالضرب ملعون که پدر ایران و ایرانیان را درآورده و مکنت و ملت و دولت را به باد داده دیدن سید جمال الدین رفتم. این شخص از بوشهر به گفته من آمده است و خیلی مرد باعلم و معتبری است. دو سه زبان می‌داند. در نوشتن عربی اول شخص است. اگرچه افغانی امضا می‌کرد اما حالا می‌گوید اهل سعد آباد همدان است. (در پاورقی: اسدآباد)» – [روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه – به کوشش ایرج افشار – امیرکبیر – صفحه 470]
2- ادوارد براون در «انقلاب ایران» می‌نویسد: «این موضوع برای همه ایرانیان و همچنین مورخان بزرگی مانند ژنرال هوتن شیندلر ثابت شده که او در اسدآباد نزدیک کابل زاده نشده و قطعا در اسدآباد همدان ایران تولد یافته است… چنین تصور می‌شود که چون یک ایرانی واقعی بوده با ادعای افغان بودن می‌خواسته در محیط سنی جماعت آنجا روزگار را با آسایش و امنیت بیشتری بگذراند و از طرف دیگر از حمایت بی‌اعتبار حکومت ایران نسبت به رعایای خود برکنار باشد.»
3- مهدی بامداد در جلد اول مجموعه «شرح حال رجال ایران- قرون 12 و 13 و 14 هجری» می‌نویسد:
«روزی سردار عبدالعزیز خان اولین سفیر افغانستان در ایران که پس از استقلال آن کشور و بیرون آمدن از تحت حمایت و سلطه انگلستان در سال 1919 میلادی یا 1298 خورشیدی به ایران آمد، از قول عمو و پدر زن خود – سردار اسکندر خان که سالیان متمادی در ایران بود و بیشتر ایام در اصفهان اقامت داشت و در همانجا درگذشت و مدفون شد – به نگارنده چنین نقل می‌کرد:
روزی سردار از سید جمال‌الدین که به تهران آمده بود پرسید: من تمام خانواده‌های معروف افغانستان را به خوبی می‌شناسم و شما از هیچ یک از آن‌ها نیستید. چرا خود را افغانی معرفی کرده‌اید؟ سید جمال در پاسخ اسکندر خان گفت: چون من خیالاتی دارم و می‌خواهم در اقدامات و عملیات چندی شرکت کنم و دولت ایران در ممالک خارجه نماینده دارد و ممکن است مانع اقدامات و عملیات من شود و مرا جلب کنند، خود را افغانی معرفی کردم زیرا افغانستان در هیچ جا نماینده سیاسی ندارد و می‌توانم آزادانه به کارهای خود مشغول باشم و کسی مزاحم من نخواهد شد.»
[پایان نقل قول‌ها از سه کتاب درباره سید جمال الدین اسدآبادی]
راستی این را هم اضافه کنم که برای درک آنچه بر قدرت خرید، اقتصاد و معیشت ما گذشته، همین «کتاب روزآروز» گواه مناسبی است.
تنها چهار سال پیش قیمت شماره اول آن 80 هزار تومان بود و حالا بعد از چهار سال – نه چهل سال – به 700 هزار تومان رسیده است!
نه اینکه آن‌ها قیمت را افزایش داده باشند یا سودی به دست رسانه‌ها برسد، این بلایی است که بر سر قیمت کاغذ و زینک آمده و از طرف دیگر، بنگاه‌های حامی و آگهی‌دهندگان نیز خود آسیب دیده‌اند، دل و دماغ آگهی دادن ندارند و اصلاً اگر کالایی در انبار بماند، گران می‌شود، پس چرا بفروشند؟
نگاهی به کتابخانه‌ام می‌اندازم؛ سال‌نامه‌های دنیا که دیگر در حال پوسیدن‌اند، از اوایل دهه 40 تا اوایل دهه 50 به قیمت 5 تومان بودند!
آن 5 تومان در روزگاری که حقوق متوسط کارمند و بخش متوسط 3 تا 4 هزار تومان بود، یعنی با یک حقوق ماهانه می‌شد 700 شماره مجله در حد سال‌نامه دنیا خرید! با حقوق 40 میلیون تومانی امروز اما می‌شود 60 نسخه کتاب روزآروز خرید!
با این همه، دست مریزاد و فراموش نکنید که 700 هزار تومان پول یک پیتزای کامل هم نیست. همین دیشب یک مینی‌پیتزا از نان سحر به همین قیمت خریدم!
*راستی درباره تیتر هم توضیح دهم: مجله مرا یاد این شعر فروغ فرخزاد انداخت: «چقدر سینمای فردین خوب است، چقدر باغ ملی رفتن خوب است و من چقدر از همه چیزهای خوب خوشم می‌آید…»