6عصر: فیلمنامه‌نویسی و کارگردانی دو رشته‌ای هستند که معمولاً در کنار هم حرکت می‌کنند و مخاطبان هم حضور یک نفر در هر دو نقش را پذیرفته‌اند. اما زمانی که بازیگری نیز به این ترکیب اضافه می‌شود، نگاه مخاطب کمی سختگیرانه‌تر می‌شود. مجید اسماعیلی یکی از نمونه‌های نادری است که این روزها سریال «استخوان‌سوز» را که در پلتفرم فیلم‌نت در حال پخش است، هم نوشته، هم کارگردانی و هم در آن بازی می‌کند.
نظریه مولف که در دهه شصت بسیار مطرح بود و تأثیر زیادی بر سینمای ایران گذاشت، کارگردان‌ها را ترغیب می‌کرد تا براساس فیلمنامه‌های خودشان فیلم بسازند. این موضوع اکنون تبدیل به روندی طبیعی شده و هر سال نمونه‌های متعددی از آن را در سینما و نمایش خانگی می‌بینیم. حتی برخی فیلمسازان که در سطح جهانی نیز شناخته شده‌اند، در نقش بازیگر نیز حضور کوتاهی دارند تا امضای خود را به صورت بازیگوشانه در کارشان بگذارند؛ مثلاً آلفرد هیچکاک یکی از شاخص‌ترین نمونه‌ها در این زمینه است. اما تعداد اندکی از کارگردان‌ها جدی‌تر وارد این حوزه شده و نقش‌های اصلی یا مکمل فیلم یا سریال خود را بازی می‌کنند؛ کاری سخت که معمولاً نتایج درخشانی به همراه ندارد و ارزش افزوده خاصی برای کارگردان ایجاد نمی‌کند. با این حال، گاهی نمونه‌های استثنایی هم به چشم می‌خورند و «استخوان‌سوز» به همراه کارگردان-بازیگر آن، مجید اسماعیلی، از جمله این موارد است.
مجید اسماعیلی و خلق فیلمنامه‌ای با ویژگی‌های ملودرام
اسماعیلی که پیش‌تر تجربه ساخت سریال و فیلم تلویزیونی برای شبکه‌های مختلف صداوسیما را داشته، در سریال «استخوان‌سوز» سراغ داستانی رفته که نمونه‌های مشابه آن قبلاً ساخته شده‌اند و به دلیل ملودرام بودن، این شباهت‌ها پررنگ‌تر هم شده‌اند. ملودرام ژانری است که همیشه نزد مخاطبان ایرانی محبوب بوده و توانسته خود را در آزمون‌های مختلف ثابت کند. نقطه قوت این ژانر قصه‌گویی است، که در این سریال حول محور خانواده‌ای کم‌جمعیت می‌چرخد که والدینشان فوت کرده‌اند و خواهر و برادرها هر کدام سهمی از بار داستان را به دوش می‌کشند. اسماعیلی در قسمت نخست به خوبی شخصیت‌ها را معرفی کرده و به نقاط قوت و ضعفشان پرداخته است؛ از سعید که آرام و منطقی است، تا لیلای همیشگی نگران، و همچنین برادران صابر، حامد و محسن که هر کدام داستان مختص به خود را دارند. بازداشت حامد در پادگان محل خدمت سربازی، نقطه عطف قسمت آغازین است که تنش خوبی به داستان اضافه می‌کند. اسماعیلی به عنوان نویسنده فیلمنامه، در قسمت‌های بعدی هم تلاش کرده منحنی تنش را در مسیر صعودی نگه دارد و شخصیت‌های اصلی را در مرکز آن قرار دهد. نمونه این تلاش را می‌توان در آسیب مغزی حامد و بستری شدن او در بخش مراقبت‌های ویژه مشاهده کرد که نقطه عطف تکان‌دهنده قسمت سوم است. این پیشرفت داستانی و فیلمنامه قوی از نقاط برجسته سه قسمت پخش شده سریال به شمار می‌رود.
«استخوان‌سوز» و کارگردانی استاندارد
یکی از عواملی که ملودرام‌های خانواده‌محور را از هم متمایز می‌کند، سبک کارگردانی و برخورد فیلمساز با داستان از نظر ساختار و زیبایی‌شناسی است. اسماعیلی در «استخوان‌سوز» با توجه به تنش نهفته در داستان، دکوپاژ فیلمنامه را انجام داده و ریتمی متناسب با آن خلق کرده است. او برای آشنایی مخاطب با شخصیت‌ها، با ظرافت عمل کرده؛ مثلاً در سکانسی که حامد در خوابگاه پادگان معرفی می‌شود، از لانگ‌شات شروع کرده و در ادامه به درگیری در مدیوم‌شات می‌رسد. همچنین نخستین سکانس محسن در محل کارش و سالن ملاقات زندان رخ می‌دهد که کارگردان از این طریق زندان را به عنوان یکی از لوکیشن‌های کلیدی و حتی شخصیتی مهم در داستان، معرفی می‌کند. استفاده از دوربین روی دست هم برای انتقال تنش به مخاطب به کار گرفته شده که در صورت کوچک‌ترین لغزش می‌توانست احساسات بیننده را مختل کند؛ اما در سه قسمت پخش شده، لرزش دوربین به شکل حساب شده و متناسب بوده و به خوبی در خدمت روایت قرار گرفته است.
مجید اسماعیلی، نقش صابر و بازیگری
حضور کارگردان در نقش بازیگر یکی از نقش‌های اصلی، کاری دشوار است که اسماعیلی به خوبی از پس آن برآمده است. سریال «استخوان‌سوز» با حضور صابر به عنوان معلم در کلاس مدرسه آغاز می‌شود و در پایان قسمت سوم، این شخصیت در محیطی کاملاً متفاوت ظاهر می‌شود. صابر فردی درون‌گرا، ساکت و دور از خانواده همسر است که در لایه‌های پنهانش نوسانات زیادی دارد و همین موضوع برای او مشکل‌ساز می‌شود. از آنجا که اسماعیلی خود نویسنده فیلمنامه است، کاملاً به پیچیدگی‌های شخصیت صابر آگاه است و به همین دلیل در به تصویر کشیدن آن بسیار موفق عمل کرده، به‌ویژه در سکانس‌هایی که صابر دیالوگ ندارد و باید بازی در سکوت را نشان دهد.
محمد جلیلوند
