گزارش تازه روزنامه نیویورکتایمز درباره سدهای ایران، با تطبیق نقشه محل ساخت سدها و اهدافی که مورد اصابت قرار گرفتهاند، ادعا کرده است که برخی از این زیرساختها ممکن است به منظور پشتیبانی از مراکز نظامی ساخته شده باشند. این ادعا بر پایه مفهوم «کاربری دوگانه» است که میکوشد ارتباطی میان نزدیکی جغرافیایی سدها به مراکز نظامی و عملکرد آنها برقرار کند.
در حالی که سدها از حیاتیترین زیرساختهای کشور محسوب میشوند و نقش مهمی در تأمین آب کشاورزی، آب شرب و تولید برق دارند، هر گونه آسیب به عملکرد آنها میتواند پیامدهای مستقیمی برای امنیت آبی، غذایی و زیستی کشور داشته باشد.
همچنین حقوق بینالملل بشردوستانه برای تأسیسات آبی و به ویژه سدها، به دلیل آثار و پیامدهای احتمالی تخریب آنها، حمایتهای ویژهای در نظر گرفته است.
در این راستا، حمیدرضا جانباز، معاون وزیر نیرو در امور آب، در گفتوگو با خبرنگار فارس، ضمن انتقاد از مبانی علمی گزارش نیویورکتایمز، این ادعا را فاقد وجاهت علمی خواند و تأکید کرد که قرار گرفتن دو پدیده در کنار هم در یک نقشه جغرافیایی، به هیچ وجه دلیلی بر وجود رابطه علت و معلولی میان آنها نیست.
وی همچنین با تشریح نقش سدها در تأمین امنیت آبی و غذایی ایران و بیان ملاحظات حقوق بینالملل بشردوستانه، نسبت به ایجاد زمینه برای مشروعیتبخشی به حمله به زیرساختهای غیرنظامی هشدار داد.

فارس: گزارش اخیر نیویورکتایمز با تطبیق نقشه محل سدها و اهداف مورد اصابت، نتیجه گرفته که ممکن است سدها برای حمایت از مراکز نظامی ساخته شده باشند. نظر شما درباره وجاهت علمی این استدلال چیست؟
جانباز: ابتدا باید از یک نکته روششناختی شروع کنم. این گزارش کاملاً فاقد هر گونه وجاهت علمی است. آنچه به عنوان «شاهد» ارائه شده، صرفاً همنشینی جغرافیایی است، نه استدلال علّی.
نیویورکتایمز هم ارتباط سدها با برنامه موشکی را اثبات نکرده است
در منطق علمی، همنشینی دو پدیده روی نقشه، حتی در صورت ایجاد الگوی بصری قابل توجه، هیچ دلیلی بر ساخته شدن یک پدیده برای دیگری یا خدمت به آن ارائه نمیدهد. این دقیقاً همان مغالطهای است که در فارسی به «همراهی دلیل نیست» و در لاتین به post hoc ergo propter hoc معروف است.
نکته مهمتر این است که خود گزارش نیویورکتایمز اذعان دارد که «هرگونه ارتباط میان برنامه موشکی و ابتکار چندین دههای ایران برای توسعه زیرساخت آب، همچنان حدسی (speculative) است». وقتی یک گزارش خبری هسته استدلال خود را حدسی مینامد، طبیعی است که یک نهاد فنی و مسئول آن را بهعنوان مبنای ارزیابی یا تصمیمگیری نپذیرد و بیشتر باید آن را به عنوان بخشی از پروپاگاندای غرب علیه ایران دید.
فارس: جدا از بحث روششناختی، نقش واقعی سدها در تأمین آب و برق ایران چیست و این تأسیسات چه اهمیتی در امنیت آبی و غذایی کشور دارند؟
جانباز: سدها در ایران، همانند سایر کشورهای خشک و نیمهخشک، ستون فقرات امنیت آبی و غذایی به شمار میروند و عملکرد غیرنظامی آنها نه صرفاً ادعا، بلکه واقعیتی مستند و ساختاری است.
بر اساس دادههای رسمی و گزارشهای نهادهای پژوهشی، ۸۷ درصد از آب شیرین مصرفی ایران در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد که از این مقدار، ۵۰ درصد از منابع آبهای سطحی تأمین میشود؛ یعنی حدود ۳۹.۱ میلیارد مترمکعب. همچنین سهم آبی که از طریق سدهای تنظیمی تأمین میشود، ۱۶.۵ میلیارد مترمکعب است.
سدها ستون فقرات امنیت آبی و غذایی ایران هستند
این یعنی هرگونه اختلال در عملکرد سدها، مستقیماً امنیت غذایی کشور را تهدید میکند؛ موضوعی که در شرایط محدودیتهای تجاری و تلاشهای خودکفایی اهمیت ویژهای دارد.
در حوزه آب شرب، اگرچه سهم آن حدود ۱۰ درصد از کل مصرف آب است، اما همین میزان محدود، زندگی میلیونها نفر در شهرها و روستاها را به منابع آبی سدها وابسته کرده است. در کشوری با اقلیم خشک و میانگین بارش یکسوم میانگین جهانی، سد تنها یک «انتخاب توسعهای» نیست، بلکه یک ضرورت حیاتی است.
در زمینه برق نیز، نیروگاههای برقآبی متصل به سدها بسته به میزان بارش، حدود ۱۲ درصد از برق کشور را تأمین میکنند و سهم آنها در تولید برق غیر فسیلی چشمگیر است. این میزان به ویژه در فصل تابستان که مصرف برق به اوج میرسد، نقش مهمی در پایداری شبکه ایفا میکند.
فارس: گزارش نیویورکتایمز تلاش کرده با استفاده از مفهوم «کاربری دوگانه» نزدیکی جغرافیایی سدها به مراکز نظامی را بهانهای برای مشروعیتزدایی از حفاظت این تأسیسات قرار دهد. از منظر حقوق بینالملل بشردوستانه، این استدلال چه جایگاهی دارد؟
جانباز: این بخش حساسترین و مهمترین موضوع است، زیرا یک اصل بنیادین حقوق بینالملل را هدف قرار داده است. حقوق بینالملل بشردوستانه برای سدها و آببندها حمایت مضاعف و تقریباً مطلقی قائل شده است.
ادعای «کاربری دوگانه» فاقد وجاهت است
لایه اول حمایت مربوط به قواعد عمومی است. تأسیسات آب آشامیدنی و شبکههای آبیاری جزو «اشیای ضروری برای بقای بشر» به حساب میآیند و طبق حقوق قراردادی، حمله به آنها، تخریب یا از کار انداختنشان ممنوع است.
لایه دوم و تعیینکننده، مربوط به ماهیت خاص سدها به عنوان «سازههایی حاوی نیروهای خطرناک» است. پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو و حقوق بینالملل عرفی تصریح میکنند که حمله به سدها و آببندها ممنوع است.
اکنون این معیار حقوقی را در برابر استدلال گزارش قرار دهید. گزارش میگوید «سد نزدیک مرکز نظامی است، پس احتمالاً کاربری نظامی دارد.» در حالی که حقوق بینالملل میگوید قرار گرفتن در کنار هم، حتی همراه با فرضیات، هرگز به معنای استفاده مستقیم، قابل توجه و هدفمند نیست.
بنابراین، ادعای «کاربری دوگانه» بر اساس تطبیق جغرافیایی، از نظر حقوقی پذیرفتنی نیست و در واقع تلاش میکند یک پروپاگاندا را با کاهش استاندارد اثبات از «شواهد کارکردی» به «حدس جغرافیایی» تحمیل کند.
امنیتیسازی زیرساختهای غیرنظامی، زمینهساز توجیه حملات بعدی است
فارس: چرا این گزارش را صرفاً یک گزارش علمی یا خبری نمیدانید و آن را مقدمهای برای اقدامی خطرناکتر میخوانید؟
جانباز: چون پیامد عملی آن، دقیقاً در زمانی که منتشر شده، بسیار فراتر از یک مناقشه ساده است. این گزارش با ایجاد پیوندی صرفاً ذهنی میان «نزدیکی جغرافیایی» و «مشروعیت هدفگیری»، دکترین خطرناکی را ترویج میکند؛ اینکه هر زیرساخت غیرنظامی که در مجاورت تأسیسات نظامی قرار دارد، به صرف همین مجاورت، بخشی از «ماشین جنگی» تلقی شده و از حمایت حقوقی محروم شود.
هیچ زیرساخت غیرنظامی در جهان دیگر امن نخواهد بود
اگر این منطق پذیرفته شود، هیچ زیرساخت غیرنظامی در هیچ نقطهای از جهان امن نخواهد بود، زیرا تقریباً هیچ سد، نیروگاه، بیمارستان یا شبکه آبرسانی وجود ندارد که در نزدیکی برخی تأسیسات نظامی قرار نداشته باشد.
این نکتهای است که رئیس مجلس شورای اسلامی نیز نسبت به آن هشدار داده و چنین رویکردی را زمینهساز دور تازهای از حملات به زیرساختهای غیرنظامی خوانده است.
بر اساس این منطق، هر سد، بندر یا نیروگاهی که در نزدیکی پایگاههای آمریکایی یا اسرائیلی قرار داشته باشد، به عنوان دارای کاربری دوگانه تلقی میشود.
