6عصر ؛ نهال موسوی – هر بار که کشور فرانسه با موج جدیدی از اعتراضات و ناآرامی‌های اجتماعی مواجه می‌شود، نگاه‌ها بار دیگر به سمت حاشیه‌های شهرهای بزرگ، شکاف‌های اجتماعی و رابطه پرتنش میان گروه‌هایی از جامعه و نیروهای پلیس معطوف می‌شود.
اگرچه سینما نمی‌تواند جایگزین گزارش‌های خبری یا تحلیل‌های جامعه‌شناختی شود، اما گاهی می‌تواند پنجره‌ای باشد برای مشاهده بخش‌هایی از جامعه که در جریان خبرهای روزمره کمتر به چشم می‌آیند.
در سال‌های اخیر، دو فیلم فرانسوی بیش از هر اثر دیگری موفق شده‌اند گوشه‌ای از فضای اجتماعی این کشور را به تصویر بکشند:
«بینوایان» (Les Misérables) به کارگردانی لادج لی و «آتنا» (Athena) ساخته رومن گاوراس. این دو فیلم به صورت مستقیم وقایع واقعی امروز را روایت نمی‌کنند، اما هر دو از بحران‌ها و تنش‌هایی الهام گرفته‌اند که سال‌ها در برخی مناطق حاشیه‌ای فرانسه جریان داشته‌اند.
بینوایان (Les Misérables)
سال تولید: ۲۰۱۹
کارگردان: لادج لی
فیلم «بینوایان» یکی از مهم‌ترین آثار اجتماعی سینمای فرانسه در سال‌های اخیر به شمار می‌آید. لادج لی که خود از منطقه مون‌فرمیل در حومه پاریس است، دوربین خود را به محله‌ای می‌برد که سال‌هاست با مشکلاتی مانند فقر، حاشیه‌نشینی، بی‌اعتمادی و تنش‌های میان جوانان و نیروهای پلیس دست‌وپنجه نرم می‌کند.
داستان فیلم درباره یک پلیس تازه‌کار به نام استفان است که به گروهی از مأموران مبارزه با جرم در مون‌فرمیل می‌پیوندد. او خیلی زود درمی‌یابد که روابط میان گروه‌های مختلف محله و پلیس بسیار پیچیده‌تر از آن چیزی است که فکر می‌کرد.
یک درگیری کوچک با نوجوانان محله، که توسط یک پهپاد فیلم‌برداری می‌شود، به بحرانی بزرگ تبدیل می‌گردد.
نقطه قوت فیلم این است که هیچ یک از طرفین را به طور کامل بی‌گناه یا متهم جلوه نمی‌دهد. لادج لی تلاش می‌کند چرخه خشونت و بی‌اعتمادی را به تصویر بکشد که تمام شخصیت‌ها در آن گرفتار شده‌اند.
پلیس، نوجوانان، رهبران محلی و حتی کسانی که در حاشیه قانون زندگی می‌کنند، همه محصول شرایطی هستند که طی سال‌ها شکل گرفته است.
یکی از ویژگی‌های برجسته «بینوایان» نگاه واقع‌گرایانه آن است. دوربین پرتحرک و فضای نزدیک به مستند فیلم باعث می‌شود مخاطب حس حضور در دل همان خیابان‌ها را تجربه کند.
فیلم به جای ارائه پاسخ‌های ساده، پرسشی چالش‌برانگیز مطرح می‌کند: وقتی یک جامعه اعتماد خود را از دست می‌دهد، چگونه می‌توان از بازگشت چرخه خشونت جلوگیری کرد؟
این اثر پس از نمایش در جشنواره کن ۲۰۱۹ موفق به دریافت جایزه هیئت داوران شد و در ادامه به عنوان نامزد دریافت اسکار بهترین فیلم بین‌المللی از طرف فرانسه معرفی گردید.
آتنا (Athena)
سال تولید: ۲۰۲۲
کارگردان: رومن گاوراس
اگر «بینوایان» تلاش می‌کند ریشه‌های یک بحران اجتماعی را کندوکاو کند، «آتنا» تصویری از لحظه انفجار آن بحران را به نمایش می‌گذارد.
فیلم با مرگ یک نوجوان در برخورد با پلیس آغاز می‌شود. این حادثه محله‌ای به نام آتنا را وارد شورشی فراگیر می‌کند و سه برادر با دیدگاه‌ها و مسیرهای متفاوت در مرکز این آشوب قرار می‌گیرند.
«آتنا» نه تنها درباره یک اعتراض خیابانی است، بلکه روایتگر فروپاشی تدریجی ارتباط میان افراد، خانواده‌ها و جامعه است.
تفاوت بزرگ «آتنا» با بسیاری از فیلم‌های اجتماعی، در زبان سینمایی آن است. رومن گاوراس به جای ساخت یک درام واقع‌گرایانه، از قالب یک تراژدی مدرن بهره می‌برد. دوربین فیلم همواره در حرکت است، از میان خیابان‌ها می‌گذرد، همراه شخصیت‌ها می‌دود و مخاطب را به قلب آشوب می‌کشاند.
پلان‌سکانس افتتاحیه فیلم یکی از خیره‌کننده‌ترین شروع‌های سینمای سال‌های اخیر محسوب می‌شود؛ سکانسی ۱۱ دقیقه‌ای که از نظر طراحی صحنه، حرکت دوربین و هماهنگی گروه تولید نمونه‌ای بی‌نظیر از توانایی‌های سینمای معاصر است.
اما ارزش «آتنا» تنها در تکنیک‌های سینمایی آن نیست. فیلم تصویری تراژیک از جامعه‌ای به نمایش می‌گذارد که در آن خشم و ناامیدی به سرعت جای گفت‌وگو را می‌گیرند. گاوراس تلاش نمی‌کند تحلیل سیاسی مشخصی ارائه دهد، بلکه می‌خواهد نشان دهد چگونه مجموعه‌ای از زخم‌های اجتماعی به انفجاری غیرقابل کنترل منجر می‌شود.
دو نگاه متفاوت به یک بحران
«بینوایان» و «آتنا» دو فیلم کاملاً مشابه نیستند. فیلم اول با نگاهی واقع‌گرایانه و اجتماعی، آرام آرام مخاطب را به عمق مشکلات یک محله می‌برد، در حالی که دومی با زبانی پرانرژی و تراژیک، لحظه فروپاشی و انفجار خشم را به تصویر می‌کشد.
با این حال، هر دو فیلم در یک نکته مشترک هستند: هیچ بحرانی به یکباره شکل نمی‌گیرد. پشت هر اعتراض، هر خشونت و هر درگیری خیابانی، سال‌ها تجربه، احساس نادیده گرفته شدن و شکاف‌های حل نشده نهفته است.
تماشای این دو فیلم شاید پاسخ کامل به همه پرسش‌ها درباره جامعه امروز فرانسه نباشد، اما کمک می‌کند تا فراتر از تصاویر کوتاه خبری، نگاهی عمیق‌تر و دقیق‌تر به بخشی از واقعیت‌های اجتماعی این کشور داشته باشیم.