عصر ایران: چندی پیش محمدجواد جعفری، مدیر پایگاه میراث جهانی تختجمشید، خبر از استعفای خود داد و اعلام کرد علت این تصمیم فشارهای وارد شده برای الحاق تختجمشید به حریم شهری مرودشت بوده است. هنوز این ادعا به طور مستقل تایید نشده است، اما جعفری از سمت خود کنارهگیری کرد و مدیر جدیدی برای این پایگاه منصوب شد؛ همزمان بحث قدیمی مربوط به الحاق بخشهایی از حریم تختجمشید به محدوده شهری مرودشت دوباره مطرح گردید.
برای نخستین بار در مهرماه ۱۴۰۴ خبر الحاق حریم درجه دو تختجمشید به طرح توسعه شهری مرودشت منتشر شد؛ خبری که همان زمان واکنشها و انتقادهای جدی کارشناسان میراث فرهنگی و باستانشناسان را برانگیخت.
در همان زمان، اسفندیار عبداللهی نماینده مرودشت نقشهای را منتشر کرد و اعلام نمود که قرار است حدود ۹۶۱ هکتار به محدوده شهری مرودشت اضافه شود. بررسیهای باستانشناسی نشان داد تقریباً ۴۶۰ هکتار از این ۹۶۱ هکتار در محدوده حریم درجه دو تختجمشید قرار گرفته است؛ محدودهای که علاوه بر اراضی بکر منطقه باستانی فیروزی، شامل بخشی از شهر هخامنشی پارسه نیز میشود که هنوز کاوش نشده است.
مقایسه نقشه منتشرشده توسط نماینده مرودشت با نقشه باستانشناسی ویلیام سامنر که پیش از انقلاب تهیه شده و محدوده حریم درجه دو را به خوبی نشان میدهد، نشان داد بخش قابل توجهی از این محدوده با حریم حفاظتی تختجمشید و محوطههای شمارهگذاری شده آن همپوشانی دارد. از جمله محوطه شماره ۵ که تل آجری را شامل میشود.
اهمیت حریم تختجمشید چیست؟
تختجمشید که یکی از مهمترین آثار باستانی ایران و متعلق به دوره هخامنشی است، تنها به محدوده کاخها و تختگاه محدود نمیشود بلکه برای حفاظت بهتر آن چند لایه حفاظتی شامل عرصه و حریمهای درجه یک، دو و سه تعریف شده است.
عرصه، محدوده اصلی اثر است که کاخها، تختگاه هخامنشی و بخش اصلی محوطه باستانی را در بر میگیرد. در این محدوده هرگونه ساختوساز، حفاری، تغییر کاربری و حتی کاشت یا قطع درختان ممنوع است.
در حریم درجه یک نیز ضوابط حفاظتی بسیار سختگیرانه است و محدودیتهای عرصه تقریباً به طور کامل در این محدوده اعمال میشود. حتی تغییر کاربری اراضی در این محدوده ممنوع است. هدف از تعیین این محدوده حفاظت یکپارچه اثر از نظر فیزیکی و بصری اعلام شده است.
اما حریم درجه دو نقش متفاوتی دارد؛ این محدوده به عنوان یک کمربند حفاظتی اصلی عمل میکند که قرار است مانند سپری در اطراف تختجمشید، نقشرستم، نقشرجب و شهر باستانی استخر باشد.
از دهه ۹۰ شمسی مقررات مربوط به حریم درجه دو به تدریج سختگیرانهتر شده است و تغییر کاربری اراضی کشاورزی در آن ممنوع اعلام شده است. ساختوساز در روستاهای داخل این محدوده نیز باید با اجازه میراث فرهنگی انجام شود.
ارتفاع ساختوساز معمولاً بین ۴.۵ تا ۸ متر محدود شده و در صورتی که مجوز صادر شود، کاربری باید با ماهیت گردشگری منطقه سازگار باشد. همچنین برای تعیین دقیق حریم، حدود ۵۰۰ میل بتنی در منطقه نصب شده است.
حریم درجه سه محدودیتهای سبکتری دارد و بیشتر نقش نظارتی ایفا میکند. مجموعه این لایهبندیها برای حفاظت از منظر فرهنگی و تاریخی منطقه و جلوگیری از پیشروی تدریجی توسعه شهری و کشاورزی به سمت تختجمشید ایجاد شده است.
ماجرای شهرک مهدیه چه بود؟
بحث درباره توسعه مرودشت و حریم تختجمشید موضوعی تازه نیست.
حدود ۳۰ سال پیش، شهرکی به نام مهدیه به محدوده مرودشت اضافه شد که در مجموع حدود ۱۰۰ هکتار وسعت داشت؛ ۴۰ هکتار آن مربوط به خود شهرک و ۶۰ هکتار مربوط به محوطههای اطراف که وارد حریم درجه دو تختجمشید شدند.
پس از سال ۱۳۹۰، این ۱۰۰ هکتار در حریم درجه دو فریز شد و محوطهها و زمینهای خالی اطراف در وضعیت تثبیتشده قرار گرفتند. به این ترتیب، هیچ کاربری جدید، فعالیت یا پلاک جدیدی به این محدوده اضافه نشد.
حتی در صورت مطرح شدن تغییر کاربری برخی از این فضاها، اعلام شده که کاربری باید در چارچوبهایی مانند گردشگری، شهری یا فرهنگی باشد و در مواردی مانند ایجاد رستوران، تأیید شورای حریم ضروری است.
در همین زمان، توسعه اصلی شهر مرودشت به سمت جنوب و غرب، یعنی در جهت ایستگاه راهآهن، مسکن مهر و پتروشیمی هدایت شد و توسعه به سمت شمال و شمالشرق، یعنی در جهت تختجمشید، ممنوع اعلام گردید.
هدف از این سیاست، جلوگیری از نابودی احتمالی آثار هخامنشی، مخدوش شدن منظر فرهنگی-تاریخی منطقه و ایجاد بناهایی با کاربریهای ناسازگار با چشمانداز تاریخی تختجمشید بود.
هشدار یونسکو درباره توسعه مرودشت
توسعه شهر مرودشت به سمت تختجمشید پیش از این نیز به عنوان یکی از تهدیدهای بالقوه این اثر جهانی مطرح شده بود.
یونسکو در گزارش دورهای سال ۲۰۲۳، توسعه شهری مرودشت به سمت حریم تختجمشید، گسترش روستاهای جدید و ورود صنایع آلاینده را تهدیدهای بالقوه عنوان کرده و از ایران خواسته است این تهدیدها را مدیریت و از گسترش آنها جلوگیری کند.
در همان زمان که نماینده مرودشت و شهرداری از الحاق ۹۶۱ هکتار به محدوده شهری سخن میگفتند، محمدجواد جعفری، مدیر وقت پایگاه تختجمشید اعلام کرد نقشه منتشرشده واقعی نیست و شهرک مهدیه همچنان در وضعیت فریز قرار دارد و توسعهای فراتر از خطوط سیاهرنگ روی نقشه اتفاق نخواهد افتاد.
اما بعداً مشخص شد محدودهای که در طرح توسعه و حریم شهری مرودشت پیشبینی شده است، حتی خود تختجمشید را نیز در بر میگیرد؛ موضوعی که دامنه اختلاف را از ۴۶۰ هکتار فراتر میبرد.
تصمیم شورای حریم چه بود؟
در همان زمان، شورای فنی تختجمشید و شورای حریم تشکیل جلسه دادند. این شورا با حضور کارشناسان ارشد میراث فرهنگی و مدیران شهری مرودشت، از جمله فرماندار، نماینده دادستان و دیگر مسئولان، موضوع را بررسی کرد.
نتیجه این جلسات تصویب ممنوعیت هرگونه تعرض به حریم درجه دو، عرصه و محوطههای باستانی تختجمشید بود.
شورای حریم عملاً مرجع نهایی رسیدگی به مداخلات در محدوده تختجمشید است و به همین دلیل وزارت میراث فرهنگی و ادارهکل میراث فرهنگی استان نیز تأیید توسعه شهری مرودشت را متوقف کردند و خواستار بازنگری در مصوبهها و الحاقات شدند.
موضع رسمی آن بود که هیچ گونه تعدی به حریم درجه دو تختجمشید نباید صورت بگیرد.
استعفای مدیر پایگاه و ادعای فشار
اکنون محمدجواد جعفری، مدیر سابق پایگاه تختجمشید، میگوید تحت فشار قرار گرفته تا طرح الحاق را تأیید کند و به همین دلیل از سمت خود کنارهگیری کرده است.
در مقابل، برخی باستانشناسان نیز به عملکرد دوره مدیریتی او انتقاد دارند و معتقدند ممکن است تأییدات اولیه در دوره مدیریت جعفری ناخواسته زمینهای فراهم کرده باشد تا نماینده مرودشت و شهرداری با استناد به آن، روند توسعه مورد نظر خود را پیش ببرند.
با این حال، این ادعاها و همچنین ادعای جعفری درباره فشار برای تأیید طرح، تاکنون به طور مستقل قابل تأیید نیستند.
آنچه روشن است این است که الحاق حریم مرودشت و قرار گرفتن تختجمشید در محدوده الحاقی، برای نهایی شدن به تأیید وزیر میراث فرهنگی و وزیر راه و شهرسازی نیاز دارد و چنین تأییدی تاکنون اعلام نشده است.
بنابراین، در حال حاضر موضوع الحاق در مرحله بررسی است و نه تصمیم نهایی و اجرا شده.
موضوع فقط محدود به ۴۶۰ هکتار نیست
اهمیت این مناقشه در این است که مشکل فقط به چند صد هکتار زمین محدود نیست. اگر بخشهایی از حریم درجه دو تختجمشید در مسیر توسعه شهری قرار بگیرند، نگرانی اصلی درباره منطقه باستانی فیروزی، بخشهای کاوشنشده شهر پارسه و محوطههایی مانند تل آجری است؛ مناطقی که بخش مهمی از ارزش تاریخی و باستانشناختی آنها هنوز به طور کامل شناخته نشده است.
از سوی دیگر، تجربه سالهای گذشته نشان داده است توسعه شهری در نزدیکی محوطههای باستانی فقط به ساختوساز محدود نمیشود؛ بلکه میتواند منظر فرهنگی، دسترسیها، زیرساختها، کاربری اراضی و حتی امکان پژوهشهای باستانشناسی آینده را تحت تأثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی، تصمیم درباره محدوده توسعه شهری مرودشت صرفاً یک مسئله شهری نیست بلکه مستقیماً با نحوه حفاظت از یکی از مهمترین محوطههای میراث جهانی ایران ارتباط دارد.
وزارت میراث فرهنگی نیز به خوبی آگاه است که هر گونه تغییر در حریم تختجمشید ممکن است پیامدهای جدی داشته باشد. اگر مداخلات در حریم درجه دو به منطقه فیروزی و بخشهای کاوشنشده شهر پارسه برسد و محوطههایی مانند شماره ۵ و ۶، از جمله تل آجری، در معرض تهدید قرار گیرند، این نگرانی وجود دارد که موضوع به سطح تعهدات ایران در قبال یونسکو کشیده شود.
در این شرایط، بسته به نوع و میزان مداخله و ارزیابی نهادهای مسئول، احتمال طرح هشدارهای جدی از سوی یونسکو و حتی بررسی وضعیت تختجمشید در چارچوب میراث جهانی مطرح خواهد شد؛ سناریویی که اهمیت تصمیمگیری درباره توسعه مرودشت و حریم تختجمشید را دوچندان میسازد.