مترجم کتاب «پدرم داستایفسکی، همانگونه که میشناختم» به تحلیل ابعاد فکری و شخصیتی فئودور داستایفسکی پرداخت و با اشاره به ویژگیهای کتاب خاطرات دختر این نویسنده، ابعاد نوینی از زندگی خصوصی، رنجها و اندیشههای او را شرح داد.
رضیالدین طبیب در گفتوگویی با ایسنا بیان کرد: فئودور داستایفسکی به عنوان متفکری که در عمق پیچیدگیها و ژرفای وجود انسان نفوذ کرده، همطراز شخصیتهایی چون افلاطون، ارسطو، فردوسی، خیام و حتی چهرههای معاصری مانند صادق هدایت و استنلی کوبریک است که با مسائل بنیادین بشر در ارتباط بودهاند.
او افزود: نکته اصلی و تعیینکننده این است که انسان امروز هنوز با همان دغدغهها، بنبستها و مفاهیمی دستوپنجه نرم میکند که انسانهای صد، دویست یا حتی هزاران سال پیش با آن مواجه بودند. ما هنوز همان دردها را تحمل میکنیم و همان پرسشها را در ذهن میپرورانیم؛ به همین دلیل داستایفسکی هرگز صرفاً متعلق به گذشته نیست.
مترجم کتاب درباره جایگاه داستایفسکی در دنیای اندیشه و ادبیات گفت: بر اساس برداشت شخصیام، داستایفسکی یکی از برجستهترین نویسندگانی است که در عمق تناقضهای وجودی انسان به تفکر پرداخته است. او نه تنها چهرهای تابناک در تاریخ ادبیات روسیه و جهان است، بلکه میتوان او را در شمار فیلسوفان معاصر دو قرن اخیر دانست که عمق پیچیدگیهای هستی انسان را بررسی کردهاند.
طبیب با اشاره به تجربیات زیستی این نویسنده افزود: زندگی داستایفسکی با رخدادهای بسیار تلخ و دشواری چون فقر شدید، از دست دادن فرزند، بیماری صرع، محکومیت سیاسی، اجرای حکم اعدام و سالها تبعید در سیبری گره خورده بود. این وقایع تنها اتفاقات معمولی زندگی نبودند بلکه جهانبینی و روحیات این فیلسوف و نویسنده بزرگ را شکل دادند و متحول کردند.
وی مسئله محوری داستایفسکی را «شناخت انسان» دانست و بیان کرد: از نظر او، انسان موجودی صرفاً عقلانی و مکانیکی نیست که بتوان رفتارهایش را فقط بر اساس منافع شخصی یا فرمولهای جامعهشناسی توضیح داد. انسان در نگاه داستایفسکی موجودی «پارادوکسیکال و متناقض» است؛ یعنی در حالی که در نهاد خود کششی عظیم به سوی خیر و رستگاری دارد، میتواند کاملاً آگاهانه تباهی و خودویرانگری را انتخاب کند و نه تنها به سقوط خود بلکه به فروپاشی دیگران نیز بیانجامد.
او درباره ویژگیهای کتاب خاطرات دختر داستایفسکی گفت: وقتی ترجمه این کتاب تمام شد، دوستی پرسید آیا این کتاب واقعاً ارزش خواندن دارد یا خیر؟ من گفتم اگر کسی دنبال زندگینامهای مستند و تحلیلی است که بر پژوهشهای دانشگاهی مبتنی باشد، بهتر است به آثار افرادی مانند هانری تروایا مراجعه کند که به صورت مرجع و بیطرفانه نوشته شدهاند.
این مترجم ادامه داد: اما آنچه دختر داستایفسکی نوشته، تصویری از «داستایفسکی خصوصی» است. در این اثر ما از زاویهای بسیار انسانی، نزدیک و بدون واسطه به این غول ادبیات نگاه میکنیم. بدون شک دیدگاه فرزند یک اندیشمند با نگاه پژوهشگر بیرونی تفاوت بنیادین دارد.
طبیب افزود: مواجهه خواننده با داستایفسکی در این کتاب از خلال زندگی روزمره، روابط خانوادگی، مشکلات معیشتی و درونیترین خلوتهای فکری او رخ میدهد؛ مسائلی که حتی نزدیکترین همراهان و مراجعان فکری نیز از آنها مطلع نبودند. این اثر به ما یادآوری میکند که اندیشههای ژرف و درخشان که ما را شگفتزده میکنند، هرگز از زندگیهای آرام و بدون چالش برنمیخیزند بلکه محصول فرسایشها، فقدانها و دردهای عمیقی هستند که پس از صیقل خوردن، به آثار فاخر ادبی و هنری تبدیل میشوند.
او درباره محور اصلی اندیشههای داستایفسکی گفت: اگر بخواهیم منظومه فکری او را مجسم کنیم، همه سیارهها به گرد خورشیدی میچرخند که آن خورشید «مسئله آزادی و مسئولیت انسان در قبال آزادی» است. در آثار داستایفسکی تناقضی تلخ و عمیق میان آرزوی سیریناپذیر انسان برای آزادی و ناتوانی او در تحمل پیامدهای آن دیده میشود.
طبیب افزود: این تعارض را میتوان در آثار مهمی چون «یادداشتهای زیرزمینی»، «جنایت و مکافات» و «برادران کارامازوف» مشاهده کرد. همچنین در رمان «شیاطین» (جنزدگان) که به بررسی نیهیلیسم میپردازد، سوالات اساسی و تکاندهندهای مطرح میشود که امروز بیش از همیشه به نظر زنده میرسند؛ پرسشهایی مانند نسبت آزادی و امنیت چیست؟ و آیا میتوان به خاطر یک ایدئولوژی، فضایل اخلاقی را قربانی کرد؟
وی بیان کرد: جالب این است که در بخشهایی از همین کتاب خاطرات دختر داستایفسکی، بهخصوص در ماجرای واقعی «نچایف» و ارتباطش با دایی خانواده (برادر همسر داستایفسکی)، روند شکلگیری و الهام بخشی رمان «شیاطین» را به وضوح میبینیم. بنابراین این بیوگرافی برای پژوهشگران و علاقهمندان داستایفسکی افقهای تازهای باز میکند.
طبیب در پایان درباره کیفیت ترجمه گفت: به عنوان مترجم، با صداقت کامل معتقدم قضاوت درباره نقاط قوت و ضعف کار باید بدون واسطه به عهده خوانندگان و منتقدان گذاشته شود و من هیچ دفاعیهای بر آن نمیافزایم. داوری نهایی بر عهده اهل نظر و مخاطبان است که بسنجند آیا در ترجمه حق مطلب ادا شده و لایههای آشکار و پنهان نگاه دختر به پدر و مفاهیم نهفته در قلم داستایفسکی به درستی به زبان فارسی منتقل شدهاند یا خیر.
