در روزهای اخیر، تشکیل صف‌های طولانی در پمپ‌بنزین‌ها بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که چرا روند سوخت‌گیری به این اندازه زمان‌بر شده است. گزارشی که به آن پرداخته‌ایم نشان می‌دهد نقش روش تازه استفاده از کارت‌های اضطراری و دریافت رمز یک‌بارمصرف در افزایش مدت انتظار رانندگان بسیار پررنگ است.
این شیوه جدید سوخت‌گیری نه تنها باعث ایجاد صف‌های طولانی شده، بلکه از نظر نمایندگان مجلس نیز غیرقانونی معرفی شده است. اعضای کمیسیون انرژی مجلس اعلام کرده‌اند که طبق توافقی که با دولت داشتند، قرار بود این روش جدید باعث حذف کارت سوخت جایگاه شود، اما آنچه اکنون در تهران اجرا می‌شود، هیچ نشانه‌ای از حذف کارت سوخت جایگاه ندارد.
کمبود کارت سوخت در جایگاه‌ها
از گذشته، محدودیت در تعداد کارت‌های آزاد در جایگاه‌های سوخت باعث معطلی رانندگانی شده که کارت شخصی نداشتند. پیش‌تر راننده پس از رسیدن به نازل، کارت اضطراری را از اپراتور دریافت می‌کرد و با وارد کردن رمزی پیش‌فرض، معمولاً ۱-۱-۱-۱-، سوخت‌گیری می‌کرد.
اما اکنون یک مرحله فنی جدید به این روند اضافه شده که به آن دریافت توکن یا رمز یک‌بارمصرف می‌گویند. رانندگانی که کارت شخصی ندارند، دیگر نمی‌توانند مستقیماً از کارت جایگاه استفاده کنند. ابتدا باید کارت بانکی خود را در دستگاه کارت‌خوان جایگاه بکشند، فرآیند احراز هویت اولیه را انجام دهند و میزان بنزین مورد نظر را مشخص کنند.
پس از ثبت کارت بانکی و وارد کردن رمز دستگاه کارت‌خوان، یک رسید کاغذی صادر می‌شود که روی آن یک رمز چهار رقمی به عنوان توکن درج شده است. این توکن یک‌بارمصرف و دارای اعتبار زمانی محدود است و راننده باید کارت اضطراری جایگاه را بردارد. سپس باید رمز جدید را روی صفحه‌کلید نازل وارد کند تا جریان بنزین فعال شود. اجرای آزمایشی این طرح در بیش از ۱۰۰ جایگاه سوخت موجب افزایش چشمگیر زمان توقف هر خودرو در پمپ‌بنزین شده است.
خطاهای احتمالی در ارتباط بانکی یا ناآشنایی رانندگان با روند کشیدن کارت مجدد و دریافت برگه چاپی، مدت زمان توقف هر نازل را چند برابر افزایش داده و عملاً دلیل اصلی شلوغی پمپ‌بنزین‌ها در بخش عملیاتی به شمار می‌رود.
باید گفت که افزودن مرحله توکن به این دلیل انجام شده است که هویت فرد سوخت‌گیرنده در سامانه ثبت شود و تراکنش‌های کارت اضطراری مستقیماً با کد ملی و حساب بانکی او مرتبط گردد. هدف از این روش، مدیریت مصرف بنزین آزاد و جلوگیری از سوءاستفاده از کارت‌های جایگاه است.
با این حال، در مرحله اجرا، راننده‌ای که کارت سوخت ندارد باید دو بار کارت بکشد: یک بار برای دریافت توکن و برگه رمز، و بار دوم پس از اتمام سوخت برای تسویه هزینه. این توقف‌ها به ویژه در ساعات اوج ترافیک، موجب کند شدن روند تخلیه صف خودروها شده و خطوط انتظار را تا خیابان‌های اطراف جایگاه‌ها گسترش می‌دهد.
علت شلوغی پمپ‌بنزین‌ها چیست؟
رفتارهای مقطعی مصرف‌کنندگان ممکن است دومین عامل شکل‌گیری صف‌های طولانی سوخت باشد. برخی بر این باورند که مراجعه پیش از پایان ماه برای استفاده از سهمیه بنزین ماهانه، علت اصلی این ترافیک است. اما این فرضیه دلیل مهمی برای شلوغی‌های اخیر نیست، زیرا حتی پس از پایان ماه و در روز شنبه دوم آبان نیز همچنان صف‌های طولانی در جایگاه‌ها دیده می‌شود.
افرادی که قصد استفاده از سهمیه خود قبل از انقضا را داشتند، تا قبل از پایان مهرماه باک خودروهای خود را پر کرده‌اند و این موضوع نمی‌تواند ادامه شلوغی در روزهای ابتدایی دوره جدید سهمیه‌بندی را توجیه کند.
عامل دوم به واکنش جامعه نسبت به تحولات سیاسی و منطقه‌ای بازمی‌گردد. تجربه‌های گذشته نشان داده است که با انتشار هرگونه پالس خبری یا بروز نشانه‌های تنش‌آمیز، گروهی از شهروندان برای اطمینان از پر بودن باک، به سرعت به جایگاه‌ها مراجعه می‌کنند.
این رفتار به سرعت در جایگاه‌های متعدد گسترش می‌یابد و صف‌های فشرده‌ای ایجاد می‌کند. افزایش مراجعه همزمان همراه با طولانی شدن زمان سوخت‌گیری آزاد، فشار زیادی بر زیرساخت‌های سوخت‌رسانی وارد می‌آورد و این هجوم ناگهانی به وضوح در شکل‌گیری شلوغی پمپ‌بنزین‌ها تأثیرگذار است.
آیا صف‌های پمپ‌بنزین به دلیل کمبود بنزین است؟
آمارهای رسمی بخش انرژی ادعای کمبود بنزین را رد می‌کنند. پیش‌تر اعلام شده بود که بین توان تولید روزانه ۱۱۰ میلیون لیتری و مصرف روزانه ۱۲۵ میلیون لیتری فاصله وجود دارد و کشور نیازمند تأمین این کسری است. اما با معرفی نرخ سوم بنزین با قیمت لیتری ۱۰ هزار تومان، وزارت نفت اعلام کرد که نیاز به واردات بنزین متوقف شده و پالایشگاه‌های داخلی تعادل عرضه و تقاضا را برقرار کرده‌اند.
وقتی نیازی به واردات بنزین نباشد و مخازن انبارها نیز پر باشند، شکل‌گیری ترافیک خودروها به دلیل کمبود بنزین نیست.
رصد روند عرضه نشان می‌دهد که محموله‌های بنزین بدون وقفه از انبارهای نفت توسط نفتکش‌ها به مخازن جایگاه‌ها منتقل می‌شوند. بنابراین عامل اصلی صف‌های کنونی، اختلال در تأمین سوخت نیست و فرآیند توکن‌سازی کارت‌های آزاد همراه با هجوم‌های مقطعی دلایل محکم‌تری برای این وضعیت هستند.