طرح تازهای برای مدیریت خرید نان در استانهای مرکزی، خوزستان و زنجان به اجرا درآمده که جزئیات آن شامل تعیین سقف خرید یارانهای و پرداخت نرخ آزاد برای خریدهای بیش از حد تعیین شده است و این موضوع بحثهای زیادی را به دنبال داشته است.
طرح «مدیریت خرید نان» که از سوی وزارت کشور اجرا شده، بدون اطلاعرسانی عمومی و بدون توضیح کافی به نانوایان و شهروندان، بر روی دستگاههای کارتخوان نانواییها در سه استان مذکور فعال شده است. اما آنچه در عمل اتفاق افتاد، یک شوک ناگهانی در فرآیند خرید نان بود.
رسانهها این طرح را به عنوان «سهمیهبندی پنهانی نان» معرفی کردند، در حالی که مسئولان استانی در ابتدا هر گونه سهمیهبندی را به صراحت رد میکردند.
سهمیه ماهانه ۸ کیلوگرم با نرخ یارانهای؛ مازاد با نرخ آزاد
بر اساس اطلاعات منتشر شده از این طرح، سهمیه ماهانه هر فرد حدود ۸ کیلوگرم آرد که با نرخ یارانهای ۲،۳۰۰ تومان محاسبه میشود، تعیین شده است. چنانچه خرید نان از این سقف بیشتر شود، مابهالتفاوت با نرخ آزاد ۱۲،۶۵۰ تومان به حساب میآید؛ یعنی بیش از پنج برابر نرخ یارانهای.
مبنای این محاسبه بر اساس سرپرست خانوار است و مجموع خرید همه اعضای خانواده در سقف خانوار لحاظ میشود. مسئولان تأکید دارند که هدف این طرح محدود کردن مصرف روزانه خانوادههای عادی نیست و قصد جلوگیری از خریدهای حجیم و تجاری را دارد.
آمارهایی که منطق اجرای طرح را توضیح میدهند
دلیل اصلی اجرای این طرح، دادههایی است که نشان میدهد بخش کوچکی از جامعه، سهم بزرگی از نان یارانهای را مصرف میکند. بر اساس گزارشها، ۵ درصد از کارتهای بانکی حدود ۳۵ درصد از کل نان کشور را خریداری میکنند، در حالی که سهم اصناف تنها ۵ درصد است.
همچنین گزارشهایی از مصرف ماهانه حدود ۵ تن نان توسط یک خانوار وجود دارد که بخشی از این انحراف به دامداریها، مرغداریها و مصارف غیرسفرهای نسبت داده شده است.
اجرایی ناگهانی در شرایط حساس
شکایت اصلی کارشناسان نسبت به این طرح، نه در اقتصاد آن بلکه در زمانبندی و نحوه اجرای آن است. فعالسازی این طرح بدون اطلاعرسانی قبلی، در حالی که کشور با فشارهای معیشتی فراوان روبروست، باعث ایجاد التهاب و نگرانی شده است.
یکی از کارشناسان اظهار داشته است: «مشکل طرح در اقتصاد آن نیست بلکه در نحوه اجرای آن است» و پیشنهاد کرده که با اصلاح روند اطلاعرسانی، اعلام شفاف سقفها و آموزش نانوایان، این طرح ابتدا در استانهای پرجمعیتتر اجرا شود؛ در غیر این صورت ممکن است شاهد صحنههایی مشابه صفهای طولانی در زنجان و خوزستان باشیم.
ابهام بین تکذیب و تأیید مسئولان
اظهارات متناقض مسئولان، موجب ابهام و سردرگمی درباره جزئیات طرح شده است. فرمانداری زنجان بهطور رسمی هرگونه سهمیهبندی را رد کرده است، اما مدیرکل غله و خدمات بازرگانی خوزستان اجرای این طرح را تأیید کرده و گفته که این طرح در سراسر کشور در حال اجرا است.
همچنین این مسئول، عبارت «دونرخی شدن نان» را رد کرده و مدعی شده که تأمین نان برای مصرف معمولی بدون هیچ محدودیتی ادامه دارد. این تناقض میان تکذیب و تأیید، باعث کاهش اعتماد عمومی به شفافیت طرح شده است.
فشار بر اقشار آسیبپذیر و خانوارهای پرجمعیت
گزارشها نشان میدهد که پیامدهای اجرای این طرح، به خصوص انتخاب نادرست استانهای پایلوت که جزو مناطق کمدرآمد هستند، زمینهساز مشکلات فراوانی شده است.
ایده هدفمند کردن یارانه آرد و جلوگیری از انحراف آن به مصارف غیرسفرهای از نظر اقتصادی کاملاً منطقی و قابل قبول است.
آمارهایی مانند اینکه ۵ درصد از کارتها ۳۵ درصد نان را مصرف میکنند، این منطق را تقویت میکند، اما اجرای بدون اطلاعرسانی و پنهانی طرح، در شرایطی که جامعه تحت فشارهای اقتصادی است و با ابهامات در تعریف «مصرف متعارف» همراه است، این طرح که میتوانست ابزار مدیریتی کارآمدی باشد، به عاملی برای افزایش التهاب و بیاعتمادی تبدیل شده است.
تجربه استانهای زنجان و خوزستان نشان داد که نحوه اجرا و کیفیت اطلاعرسانی، به اندازه خود سیاست اهمیت دارد و میتواند سرنوشت یک طرح را تعیین کند.
