هزینه حمل‌ونقل دریایی نفت که به شکلی بی‌سابقه افزایش یافته، اکنون به یکی از عوامل مهم تأثیرگذار بر قیمت انرژی در بازارهای بین‌المللی تبدیل شده است؛ به گونه‌ای که حمل یک محموله ۲ میلیون بشکه‌ای نفت خام با نفتکش‌های بسیار بزرگ از آمریکا به ژاپن هزینه‌ای معادل حدود ۸۱ میلیون دلار دارد.
بر اساس گزارش تسنیم، این مبلغ در مقایسه با هزینه تقریبی ۹ میلیون دلاری که سال گذشته برای همین مسیر پرداخت می‌شد، افزایش تقریباً ۹ برابری را نشان می‌دهد.
افزایش هزینه‌های حمل نفتکش‌ها نه تنها هزینه نهایی تحویل نفت را بالا برده، بلکه جریان تجارت جهانی انرژی را نیز دستخوش تغییر کرده است. در شرایط فعلی، بالا رفتن هزینه بیمه، تغییر مسیر کشتی‌ها و کاهش ظرفیت مؤثر ناوگان نفتکش‌ها باعث شده است تا انتقال نفت بین برخی مناطق جهان با دشواری و هزینه بسیار بیشتری انجام شود.
با توجه به اینکه یک نفتکش غول‌پیکر توانایی حمل حدود ۲ میلیون بشکه نفت را دارد، هزینه ۸۱ میلیون دلاری انتقال این محموله از آمریکا به ژاپن به معنای تحمیل هزینه‌ای حدود ۴۰.۵ دلار برای هر بشکه نفت است؛ هزینه‌ای که جدا از قیمت خرید نفت خام محاسبه شده و می‌تواند به طور قابل توجهی بر صرفه اقتصادی صادرات و واردات نفت تأثیرگذار باشد.
رشد ریسک‌های ژئوپلیتیکی؛ علت اصلی جهش هزینه حمل نفت
افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی، حملات به کشتی‌ها، افزایش حق بیمه و تغییر مسیر نفتکش‌ها از مهم‌ترین عوامل موثر در رشد هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی به شمار می‌روند.
زمانی که کشتی‌ها مجبور می‌شوند برای اجتناب از مناطق پرخطر مسیرهای طولانی‌تری را طی کنند، مدت زمان هر سفر افزایش می‌یابد. این امر باعث می‌شود نفتکش‌ها برای زمان بیشتری مشغول انتقال یک محموله باشند و در نتیجه تعداد کشتی‌های آماده برای حمل محموله‌های جدید کاهش پیدا کند.
علاوه بر این، افزایش تقاضا برای نفتکش‌ها در مسیرهای مهم تجاری، رقابت میان خریداران برای اجاره کشتی را تشدید کرده است. در چنین شرایطی حتی بدون کاهش تعداد فیزیکی نفتکش‌ها، ظرفیت مؤثر حمل‌ونقل دریایی محدود می‌شود و نرخ کرایه‌ها به شدت بالا می‌رود.
بر اساس برخی گزارش‌ها، درآمد روزانه برخی نفتکش‌های غول‌پیکر اخیراً از یک میلیون دلار فراتر رفته است؛ این در حالی است که این رقم در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۵۵ هزار دلار در روز بود. اگرچه نرخ‌های حمل پس از رسیدن به اوج خود کمی کاهش یافته‌اند، اما همچنان در سطوح بسیار بالایی باقی مانده‌اند.
انباشت نفت سنگین در قاره آمریکا در برابر چالش‌های تأمین در آسیا و اروپا
یکی از پیامدهای افزایش هزینه حمل نفت، تغییر مسیر تجارت جهانی و ایجاد عدم تعادل میان مناطق تولیدکننده و مصرف‌کننده است.
براساس گزارش اویل‌پرایس و مستندات رویترز، بالا رفتن هزینه انتقال نفت باعث شده است که بخشی از محموله‌های نفت خام به ویژه نفت سنگین تولیدشده در قاره آمریکا، از نظر اقتصادی صرفه کمتری برای صادرات به بازارهای آسیایی و اروپایی داشته باشند.
این موضوع منجر به انباشت نفت سنگین در قاره آمریکا شده است؛ در حالی که پالایشگاه‌های برخی مناطق در آسیا و اروپا برای تأمین خوراک مورد نیازشان با هزینه‌های بالاتری روبرو هستند.
نفت سنگین برای پالایشگاه‌های پیشرفته، به خصوص در شرایط محدودیت عرضه گازوئیل، اهمیت فراوانی دارد. با این حال، افزایش هزینه انتقال می‌تواند مزیت اقتصادی خرید این نوع نفت از منابع دوردست را از بین ببرد.
از سوی دیگر، پالایشگاه‌های آمریکایی نیز با نرخ بهره‌برداری بالا فعالیت می‌کنند و توان جذب نامحدود محموله‌هایی را که دیگر صادرات آنها صرفه اقتصادی ندارد، نخواهند داشت.
در چنین شرایطی، برخی خریداران آسیایی به جای خرید نفت از آمریکا، به دنبال تأمین نفت از خاورمیانه یا آمریکای لاتین هستند. این تغییر مسیرها نشان‌دهنده این است که هزینه حمل‌ونقل می‌تواند حتی در صورت وجود نفت کافی در بازار، دسترسی مصرف‌کنندگان به منابع عرضه را محدود کند.
چگونگی تأثیر هزینه حمل بر قیمت بنزین و گازوئیل
افزایش هزینه حمل‌ونقل دریایی تنها به نفت خام محدود نمی‌شود، بلکه بازار فرآورده‌های نفتی مانند بنزین، گازوئیل، سوخت هواپیما و نفت کوره را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
نفت خام پس از استخراج باید به پالایشگاه منتقل شود و فرآورده‌های تولید شده نیز برای رسیدن به بازارهای مصرف نیازمند شبکه‌ای گسترده از خطوط لوله، مخازن و حمل‌ونقل دریایی هستند. افزایش هزینه در هر یک از این مراحل می‌تواند قیمت نهایی انرژی را افزایش دهد.
با افزایش کرایه نفتکش‌ها، هزینه تحویل نفت به پالایشگاه‌ها به طور قابل توجهی افزایش یافته و جابه‌جایی فرآورده‌های نهایی نیز پرهزینه‌تر شده است. در نتیجه، حاشیه سود پالایشگاه‌ها، قیمت‌های منطقه‌ای نفت و فرآورده‌ها و مسیرهای تجارت انرژی همگی تحت تأثیر قرار می‌گیرند.
این فشارها به ویژه در اقتصادهایی که وابستگی بالایی به واردات انرژی دارند، می‌تواند منجر به افزایش قیمت سوخت و تشدید تورم شود.
البته میزان انتقال افزایش هزینه حمل به قیمت نهایی مصرف‌کننده در بازارهای مختلف یکسان نیست و عواملی مانند مالیات‌ها، حاشیه سود پالایشگاه‌ها، سطح ذخایر، ظرفیت خطوط لوله و شرایط رقابت در بازار خرده‌فروشی نیز در تعیین قیمت نهایی بنزین و گازوئیل نقش مهمی دارند.
چرا افزایش تولید نفت به تنهایی بحران انرژی را حل نمی‌کند؟
در بازار جهانی انرژی، صرفاً افزایش تولید نفت کافی نیست تا کمبود عرضه یا کاهش قیمت‌ها را جبران کند. نفت علاوه بر تولید باید با هزینه‌ای قابل قبول به پالایشگاه‌های مناسب و در نهایت به بازار مصرف منتقل شود.
اگر محدودیت اصلی در بخش حمل‌ونقل باشد، افزایش تولید یا آزادسازی ذخایر استراتژیک نفت ممکن است تأثیر محدودی بر بازار داشته باشد؛ زیرا عرضه اضافی در یک منطقه الزاماً نمی‌تواند کمبود منطقه‌ای دیگر را جبران کند.
برای مثال، ممکن است نفت در قاره آمریکا انباشته شود، اما هزینه بالای انتقال آن به آسیا مانع صادرات اقتصادی شود. در چنین شرایطی، افزایش عرضه نفت در مبدأ به کاهش قیمت در مقصد منجر نخواهد شد.
از این منظر، هزینه حمل‌ونقل دریایی به عاملی مستقل در تعیین قیمت نهایی نفت تبدیل شده که پیش‌تر سهم کمتری از توجه بازار را به خود اختصاص می‌داد؛ اما در دوره افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی می‌تواند تاثیر قابل توجهی بر تجارت و قیمت انرژی داشته باشد.
در کل، افزایش کرایه نفتکش‌ها نشان می‌دهد که بحران انرژی تنها به میزان تولید و حجم عرضه نفت وابسته نیست، بلکه امنیت مسیرهای دریایی، هزینه بیمه و ظرفیت حمل‌ونقل نیز نقش کلیدی در تعیین قیمت نهایی انرژی دارند.
اختلال در این بخش از زنجیره تأمین می‌تواند به طور همزمان باعث انباشت نفت در برخی مناطق، افزایش هزینه تأمین در مناطق دیگر و تشدید فشارهای تورمی در اقتصاد جهانی شود.