پس از حدود ۸۸ روز قطع گسترده اینترنت جهانی در ایران که از اواخر بهمن ۱۴۰۴ آغاز شد و تا اوایل خرداد ۱۴۰۵ ادامه داشت، از پنجم خرداد اتصال به اینترنت خارجی بهصورت محدود دوباره برقرار شد. با این حال بررسی دادههای منابع نظارتی مانند Cloudflare Radar و NetBlocks نشان میدهد سطح ترافیک اینترنت بین لملل هنوز به شرایط عادی بازنگشته و تنها حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد میزان قبل از اختلال را پوشش میدهد.
به گفته کارشناسان، اینترنت در ایران اگرچه دوباره فعال شده، اما همچنان با محدودیتهای فنی و مدیریتی جدی روبهرو است. یکی از عوامل مهم در کاهش کیفیت اینترنت، استفاده گسترده از فناوری «بررسی عمیق بسته های داده» یا DPI است. این فناوری امکان شناسایی الگوی ترافیک اینترنت را فراهم میکند و به همین دلیل بسیاری از پروتکلهای قدیمی VPN مانند OpenVPN یا WireGuard به راحتی شناسایی و مسدود میشوند. در مقابل، پروتکل های جدیدتر مانند VLESS با Reality یا Hysteria 2 مقاومت بیشتری در برابر این نوع شناسایی دارند، اما آنها نیز نیازمند به روزرسانی مداوم هستند.
وضعیت زیرساخت و مراکز داده
در حال حاضر مدیریت اصلی ترافیک اینترنت کشور توسط شرکتهایی مانند مخابرات ایران، همراه اول، ایرانسل، آسیاتک و رسپینا انجام میشود. برخی مراکز داده داخلی مانند آسیاتک عملکرد نسبتا پایدارتری برای سرویسهای داخلی دارند، اما دسترسی به سرویس های خارجی همچنان با کندی یا اختلال مواجه است.
از سوی دیگر، برخی دیتاسنترها مانند های وب، صفرویک، شاتل، امین قم و حتی شبکهه ای مرتبط با ایرانسل در اتصال به سرویسهای خارجی با مشکلات جدی رو به رو هستند. همچنین دسترسی به دیتاسنترهای خارجی مانند Hetzner و OVH در بسیاری از مواقع با کاهش سرعت یا قطعی کامل همراه است.
مشکل اصلی؛ فشار روی IPv4
یکی از چالش های مهم زیرساختی اینترنت در ایران، استفاده بسیار محدود از IPv6 است. در حال حاضر تقریبا تمام ترافیک اینترنت کشور روی IPv4 متمرکز شده و همین موضوع باعث ایجاد فشار سنگین روی این سیستم قدیمی شده است.
کارشناسان برای توضیح این موضوع از مثال یک جاده استفاده میکنند؛ IPv4 مانند جادهای قدیمی با ظرفیت محدود است که اکنون همه کاربران مجبورند از آن عبور کنند. در مقابل IPv6 مانند شبکه ای از بزرگراه های جدید با ظرفیت بسیار بالاتر است که میتواند سرعت بیشتر، تاخیر کمتر و مدیریت بهتری برای ترافیک اینترنت فراهم کند.
اینترنت موبایل؛ سهم بسیار کم از ترافیک
بررسی آمارها در تاریخ ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ نشان میدهد سهم اینترنت موبایل از کل ترافیک کشور تنها بین ۲ تا ۸ درصد است. به همین دلیل بسیاری از کاربران برای دسترسی پایدارتر به اینترنت، بیشتر از اینترنت ثابت یا وایفای خانگی استفاده میکنند.اینترنت موبایل به دلیل محدودیت های بیشتر، افت سرعت در ساعات شلوغ و نوسانات شدید شبکه، پایداری کمتری نسبت به اینترنت ثابت دارد.
پروتکل های وب و مشکل تاخیر
در حال حاضر حدود ۸۸٫۷ درصد از ترافیک وب در ایران از پروتکل HTTP/2 استفاده میکند، اما سهم پروتکل جدیدتر HTTP/3 که مبتنی بر QUIC است، کمتر از ۰٫۱ درصد گزارش شده است.کارشناسان میگویند در شبکه هایی که با تاخیر بالا و از دست رفتن بسته های داده مواجه هستند، مانند اینترنت ایران، HTTP/3 میتواند عملکرد بسیار بهتری داشته باشد. در مقابل HTTP/2 به دلیل وابستگی به TCP در چنین شرایطی با مشکل «مسدود شدن خط» مواجه میشود.
دلیل اصلی کندی اینترنت
محدودیت در پهنای باند بینالمللی یکی از مهمترین دلایل کاهش سرعت اینترنت در ایران است. این محدودیتها باعث شده کیفیت اینترنت در ساعات مختلف روز تغییر کند؛ به گونه ای که صبحها سرعت بهتر است اما در ساعات شلوغ عصر و شب افت شدید سرعت مشاهده میشود.
در کنار این موضوع، فشردهسازی ترافیک روی IPv4، محدود بودن مسیرهای ارتباطی بین مراکز داده و استفاده از سیستم های نظارتی پیشرفته مانند DPI نیز به کاهش کیفیت اینترنت دامن زدهاند.
چرا بعضی سایتها باز نمیشوند؟
به گفته کارشناسان، ساختار دسترسی اینترنت در ایران به سمت نوعی «لیست سفید» حرکت کرده است. به همین دلیل سرویس های داخلی مانند آپارات، دیج یکالا، بله و برخی خدمات دولتی ب هراحتی در دسترس هستند، اما بسیاری از سرویسهای خارجی مانند گوگل، واتساپ، اینستاگرام، گیت هاب و حتی برخی ابزارهای هوش مصنوعی با کندی یا مسدودیت رو به رو هستند.
تاثیر اختلال ها بر کسبوکارهای اینترنتی
قطعی طولانی اینترنت جهانی و محدودیتهای بعد از آن، تاثیر قابل توجهی بر اکوسیستم دیجیتال ایران گذاشته است. ربات های گوگل کمتر به وبسایتهای ایرانی دسترسی دارند و همین موضوع میتواند رتبه آنها در نتایج جستوجوی جهانی را کاهش دهد.
از طرف دیگر، فعالیت کاربران در شبکه های اجتماعی مانند اینستاگرام نیز کاهش چشمگیری داشته و بسیاری از کسبوکارهای آنلاین هنوز در حال جبران خسارتهای ناشی از ۸۸ روز قطعی اینترنت هستند.
در مجموع، هرچند اتصال به اینترنت خارجی دوباره برقرار شده، اما کیفیت و پایداری آن همچنان با محدودیتهای جدی روبه رو است و کاربران و کسبوکارهای دیجیتال با چالشهای متعددی دست و پنجه نرم میکنند.