6عصر: حامد مظفری یادداشتی درباره سریال «سرخ و سیاه» نوشته است که بخش‌هایی از آن قابل توجه است. مظفری این یادداشت را در سایت سینما ژورنال منتشر کرده و در آن مسائل مختلفی را مطرح کرده که برخی از آنها اهمیت دارند. در ادامه متن کامل یادداشت مظفری را می‌خوانید:
از کدام زن قدرتمند سخن می‌گویید؟ آن هم در دوره قاجار
آیا ساختن داستانی زنانه یعنی شروع هر قسمت با نریشن یک زن؟ آیا دراماتورژی زنانه به سبک کارگردان زن به معنی پذیرش کلیشه‌های زن‌فارسی است که در نهایت ناصری، بیکی یا ایرجی بیاید و او را نجات دهد؟ پس دیگر نقش چوغمک‌بازی، به قول جلال، چه می‌شود؟
آیا کارگردان زن بهتر می‌تواند اثری زنانه بسازد؟ این در حالی است که تقریباً بهترین آثار زنانه مثل «هیوا»، «شیدا»، «مارال» و «شهرزاد» را مردان ساخته و نوشته‌اند. این گونه آپارتاید جنسیتی نیست که بگوییم زن را زن بهتر دراماتیزه می‌کند اما درباره مردان چنین نیست؟ نقیض این فرض نیز همان است و متأسفانه این کارگردان زن در سریالی که می‌توانست شخصیتی زن کاریزماتیک خلق کند، از ساختن یک کاراکتر زن ماندگار ناتوان است.
پاسخ: نویسنده متن چگونه پس از چهار یا پنج قسمت به چنین نتیجه‌ای رسیده است، در حالی که حداقل نیمی از سریال هنوز باقی مانده؟ نکته دیگر این که آیا زنان در دوره قاجار اساساً فاعلیت داشتند؟ چند درصد از زنان وجودی مستقل و قدرتمند داشتند؟ اگر در سریال زن قدرتمندی تصویر می‌شد، همین نویسنده یا دیگران نمی‌گفتند که آنچه به نمایش درآمده دور از واقعیت است؟
بازیگر زن؟ از کجا بیاوریم؟ وارد کنیم؟
اثری زنانه به بازیگر شاخص زن نیاز دارد. تصور «هیوا» بدون گلچهره سجادیه یا «مارال» بدون ثریا قاسمی و «شهرزاد» بدون ترانه علیدوستی ممکن نیست. با احترام به همه بازیگران زن حاضر در «سرخ و سیاه»، تجارب موفق اخیر شبکه خانگی هم جز با بازیگران زن معیار بدست نیامده است؛ مثلاً «گل‌سنگ» تا قسمت آخر زیر سایه همان دو سه قسمتی بود که مهتاب کرامتی داشت و «می‌خواهم زنده بمانم» بدون سحر دولتشاهی قطعاً ناقص بود.
«سرخ و سیاه» به دلایل مختلف شاید به خاطر ممنوع‌کاری برخی بازیگران زن شاخص، هیچ هنرپیشه زنی که بتواند با حضور خود کمبود انرژی درام را جبران کند ندارد و اینکه ندا جبرئیلی و پردیس پورعابدینی بااستعداد هستند، شکی نیست اما آنها هنوز باید تلاش کنند تا تبدیل به بازیگرانی مانند نیکی یا پانته‌آ شوند که نقش‌ها را کاملاً هضم و شخصیت می‌آفرینند؛ البته در سایه مؤلفانی که پشت دوربین بودند. کارگردان هم که هم‌سطح یا پایین‌تر از بازیگر است، سخت می‌تواند کاراکتر بسازد.
پاسخ: مطمئناً نویسنده متن تأیید می‌کند که با توجه به بضاعت موجود، در واقع پردیس پورعابدینی و ندا جبرئیلی کمی بالاتر از استانداردهای خود بازی کرده‌اند. حتی لهجه داشتن جبرئیلی با توجه به وضعیت نابسامان کیفیت بازیگری، ریسک بزرگی بود که تا حد قابل قبولی موفق بوده است.
اجرا؟
تولید یک اثر تاریخی با متاع روز و همان چیزی که «حریم سلطان» ارائه می‌دهد، شایسته سینمایی نیست که علی حاتمی، ضیاءالدین دری، داوود میرباقری، امرالله احمدجو و آثاری چون «در چشم باد»، «کیف انگلیسی»، «هزاردستان»، «مختارنامه» و «روزی روزگاری» را داشته است. تصویری که «سرخ و سیاه» از تاریخ ارائه می‌دهد، یادآور آثار اولیه استودیو کوشان-پارس‌فیلم است که سال‌ها پیش ساخته می‌شد و مثلاً فروزان را با استایل امروز وارد می‌کردند تا بشود زلیخا یا آرام را با ابروی جینالو و بازی بریجیدا در نقش زن مبارز در «شیر خفته» نشان داد.
در «سرخ و سیاه» تنها تفاوت استفاده از دوربین دیجیتال است و شگرد تاریخی همان روش‌های مرحوم کوشان در پارس‌فیلم است. به عنوان نمونه، کولی را آنقدر خوش‌رنگ و لعاب کرده‌اند که گویی یکی از مدعوین ۲۰۲۶ هالووین کافه‌های ایرانشهر است یا شرکت‌کننده مسابقه رقص خردادیان؛ و برای نمایش مردانگی بازیگری که صدایش هنوز دورگه مانده، چند سبیل مصنوعی گذاشته‌اند که سپری باشد برای پوشاندن ضعف پایه بازیگری.
یاغی ولو که ریشه‌های هنری دارد، قد، قواره، چشم و ابرو می‌خواهد. بچه‌ای که در «میم» مثل مادر مانده و با همان میمیک و حالت مظلوم‌نمایان است، به هر حال چه ربطی به یاغی‌گری دارد؟ بعد هم آیا سزاوار است همان الگوی «یاغی» سریالی را دوباره با همان بچه‌یاغی ادامه دهید؟ ایرادی ندارد که بخواهید کریم دواتگر و رضا تفنگچی را میکس کنید ولی آنجا علی نصیریان و جمشید مشایخی بودند و دوبله‌های منوچهر اسماعیلی و ناصر طهماسب و اینجا…
نقش «یک» برای علی شادمان بزرگ است؛ هرچند در تئاتر نقش «آرش» را بازی می‌کند اما قد کوتاه‌تر از تیر آرش واقعی، بیشتر پارودی است تا درام و چند بار تکرار نقش یاغی تنها باعث استهلاک می‌شود.
در «سرخ و سیاه» پس از یکی دو قسمت که نوروزخان هنگام فعلگی از بالای ساختمان می‌افتد، احتمال حذفش به دلیل عدم کارکرد مطرح می‌شود اما باز هم حذف نمی‌شود و دوباره در نقش آقازاده نوروز وارد می‌شود که ای کاش این اتفاق نمی‌افتاد. همان‌طور که یک چشم پارسا پس از یک قسمت حذف شد تا کمی شمایل حاکم جبار سمپات پیدا کند و قابل تحمل شود.
پاسخ: آیا ارجاع دادن به هالووین ۲۰۲۶ خیابان ایرانشهر با نیت خاصی همراه است؟ امیدواریم نیت این یادداشت خیر باشد، وگرنه که… ضمناً اینکه علی شادمان در شمایل «میم مثل مادر» مانده هم از آن طرح‌هاست؛ چند بازیگر باکیفیت مثل علی شادمان داریم؟ پس نقش‌های اصلی به چه کسی داده شود؟ درباره فروزان و ندا جبرائیلی هم دست این «پاسخ» بسته است وگرنه کیست که نداند چون فروزان نخواهد آمد.
فضاسازی؟
تقریباً همه چیز شیک و مرتب است؛ دختر کولی می‌رقصد و یاغی با یک نگاه عاشق می‌شود و در کارگاه فرش‌بافی و خوشنویسی هم نظربازی فراوان است. بعد طرف با زیدش فرار می‌کند و می‌پرد تو چاه، آن هم چه چاهی که نور پروژکتور استادیوم آزادی را دارد و تازه پله هم برای بیرون آمدن دارد!
وبا را هم که فقط دودش را دیده‌اند، لابد از «تمام وسوسه‌های زمین» است که مرحوم حمید سمندریان با پول جهاد دانشگاهی ساخته بود؛ تازه نقض غرض هم می‌کند که در تنها گوشه امن هم هنوز دود بالا می‌رود برای رفع وبایی که هنوز شیوع نیافته است. دود در نقش سینوفارم؟
خواسته‌اند جاهایی مثل «روزگار قریب» کیانوش عیاری واقعی و مردمی باشد اما ریشه «قریب» نوعی سلوک بر مدار مستندات تاریخی بود و اینجا فقط کشمکش والی و یاغی و بچه‌یاغی و غیره را می‌بینیم. فرض کنید والی مملکت با آن همه خدم و حشم، کل‌یوم دنبال پوز زدن یاغی و بچه‌یاغی است.
سازنده سریال کاش می‌دانست همان علی حاتمی که تاریخ قجری را در کاخ‌ها با رنگ و لعاب نشان می‌داد، در «ستارخان» از کاخ بیرون آمد و به میان رعایا رفت و وضعیت بغرنج اجتماعی قجری منتهی به مشروطه را بدون رنگ و روتوش و خوشگل‌سازی و نگاه توریستی بیگانه‌پسند و نوستالژیک‌پسند داخلی به تصویر کشید.
پاسخ: اتفاقاً حذف نور و تاریک شدن بسیاری از صحنه‌ها در «سرخ و سیاه» از اقدامات جسورانه‌ای است که انجام شده است. تصویری که از دوره قاجار ارائه می‌دهد اصلاً سمپات نیست و یکی از نقاط مثبت سریال همین است که نشان می‌دهد تا پایان قاجار وضعیت ایران چگونه بوده است. چرا در تحلیل‌ها جعل می‌کنید؟ کجای این سریال با تصاویر کارت‌پستالی علی حاتمی منطبق است؟