۵۰ سال تجربه و چالش در جشنواره فیلم فجر؛ داستانی از آزمون و خطا
۵۰ سال تجربه و چالش در جشنواره فیلم فجر؛ داستانی از آزمون و خطا



نزدیک به پنجاه سال از عمر جشنواره فیلم فجر می‌گذرد و انتشار فراخوان دوره چهل‌وپنجم آن حاکی از این است که راه‌اندازی دبیرخانه دائمی لزوماً به معنای پایداری و ثبات در روند برگزاری این جشنواره نیست؛ چراکه با تغییر دبیر، تصمیم‌های پیشین ممکن است لغو شده یا دوباره به اجرا گذاشته شوند.

به گزارش ایسنا، چند روزی است که فراخوان چهل‌وپنجمین دوره جشنواره فیلم فجر منتشر شده است؛ جشنواره‌ای که سال گذشته تصور می‌شد قرار است چند دوره با یک دبیر برگزار شود اما در نهایت این اتفاق رخ نداد و در فاصله حدود سه ماه تا برگزاری، جشنواره صاحب دبیر شد.

این دوره جشنواره با یک ویژگی خاص همراه است؛ اینکه بخش اجرایی آن به شیوه‌ای متفاوت نسبت به سال‌های گذشته از سوی مؤسسه «هنروتجربه ایرانیان» برگزار می‌شود، اما در واقع این همان سازمان جشنواره‌ها است که سال گذشته وعده تأسیس آن داده شده بود.

طبق پیگیری‌ها، علیرضا تابش، دبیر این دوره جشنواره فیلم فجر، تنها مسئولیت آثار و بخش محتوایی جشنواره را بر عهده دارد و تمامی موارد مربوط به محل برگزاری، اجرا، مسائل مالی و… تحت مدیریت این مؤسسه و رسول صادقی است.

با این وجود، یکی از مسائل مهم فراخوان جشنواره است که طی چند روز اخیر در میان برخی فعالان سینمایی به صورت رسمی و غیررسمی بازتاب‌هایی داشته است.

مهم‌ترین تفاوت فراخوان دوره چهل‌وپنجم نسبت به سال گذشته، بازگشت هیئت انتخاب است که مسئولیت انتخاب فیلم‌ها را دارد. این در حالی است که در بسیاری از جشنواره‌ها این وظیفه بر عهده دبیر هنری است و انتظار می‌رفت در رویداد مهم سینمای ایران نیز مانند سال گذشته این روند ادامه داشته باشد، اما این بار به روال سابق بازگشته است.

بازگشت هیئت انتخاب از این نظر بسیار مهم است که نشان می‌دهد چرخه مکرر تغییرات مدیریتی و تصمیم‌گیری‌های ناپایدار همچنان ادامه دارد؛ روندی که در دوره‌های مختلف جشنواره با تغییرات متعدد در تعداد فیلم‌ها، رفت و برگشت بخش نگاه نو، تغییرات مکرر ضوابط ثبت‌نام و جوایز دیده شده است.

نگاهی به فراخوان‌های دوره‌های مختلف جشنواره نشان می‌دهد که در سال‌هایی برای حضور فیلم‌های بخش سودای سیمرغ محدودیت نمایش نداشتن در جشنواره‌ها و بازارهای خارجی لحاظ شده که این موضوع بارها باعث حاشیه‌هایی شده است. اما امسال، این محدودیت برای جشنواره‌های ثبت‌شده در فیاپف برداشته شده و بنابراین حداقل فیلم مجید مجیدی امکان حضور در فجر ۴۵ را دارد.

همچنین در برخی دوره‌ها، بخش «نوعی نگاه» که بر نخستین تجربه بلند سینمایی کارگردان‌ها تمرکز داشته، جایگاهی مستقل داشته، در حالی که در چند دوره اخیر فقط یک جایزه مستقل داشته است. فیلم‌های تحت عنوان «هنر و تجربه» نیز وضعیتی مشابه داشته‌اند، با این تفاوت که در سال‌های اخیر نام این نوع فیلم‌ها به طور کامل از فراخوان حذف شده است.

بخش فیلم‌های کوتاه داستانی و مستند نیز داستانی جداگانه دارد و سرنوشت این آثار در دوره‌های مختلف جشنواره نشان می‌دهد که به نظر می‌رسد جسارت، شجاعت یا شاید درایت کافی برای اتخاذ تصمیم درباره نحوه حضور فیلم‌های مستند و کوتاه وجود ندارد.

در برخی دوره‌ها، جدول جشنواره در دو سینمای رسانه و مردمی میزبان فیلم‌های مستند و کوتاه بوده اما در بیشتر دوره‌ها این فیلم‌ها فقط در سینمای مطبوعات نمایش داده شده‌اند؛ جایی که عمده توجه به فیلم‌های داستانی جدید و بخش سودای سیمرغ است و معمولاً فیلم‌های راه‌یافته از این دو بخش یا در جشنواره‌های کوتاه تهران و سینماحقیقت دیده شده‌اند یا در اولویت نبوده‌اند. این موضوع باعث شده خالی بودن سالن‌های نمایش و زمان‌های نامناسب پخش اعتراض صاحبان آثار را به دنبال داشته باشد.

از این رو، همواره این پرسش مطرح بوده که وقتی دو جشنواره معتبر فیلم کوتاه تهران و سینماحقیقت پیش از جشنواره فیلم فجر برگزار می‌شوند، چرا باید آثار مستند و کوتاه در فجر داوری شوند؟ یا چرا فجر نباید فقط مختص سینمای داستانی باقی بماند؟ برخی نیز معتقدند اگر آثار مستند و کوتاه مستقل از معرفی توسط این دو جشنواره گزینش شوند و مسیر دیگری برای انتخاب آنها در نظر گرفته شود، حضور این فیلم‌ها در جشنواره فجر توجیه‌پذیرتر خواهد بود.

این موضوع اخیراً توسط یکی از مستندسازان در قالب یادداشتی مطرح شده و انتقاداتی نسبت به جایگاه سینمای مستند در جشنواره فیلم فجر وارد شده است.

علاوه بر این موارد، جشنواره فیلم فجر در سال‌های گذشته دو ویژگی مهم داشته است؛ نخست اینکه امکان تماشای فیلم‌ها را بدون ممیزی و سانسور فراهم می‌کرد که این امر هیجان جشنواره و جذب مخاطب را افزایش می‌داد، اما تأکید بر داشتن پروانه نمایش در سال‌های اخیر محدودیتی ایجاد کرده که نه تنها بخشی از جذابیت جشنواره را کم کرده بلکه در مواردی محل تناقض و سؤال نیز بوده؛ مثلاً فیلمی که به دلیل ندادن مجوز شورای پروانه نمایش به جشنواره راه نیافته، چند سال بعد نماینده رسمی ایران در جوایز اسکار شده است!

دومین ویژگی، جایزه ارزشمند بهترین فیلم از نگاه مردم بود که به نظر بسیاری از سینماگران حتی مهم‌تر از جایزه بهترین فیلم جشنواره به انتخاب هیئت داوران بود، اما نحوه مدیریت و اجرای رأی‌گیری در سال‌های اخیر اعتبار سیمرغ مردمی را کاهش داده است.

علاوه بر موارد اشاره شده، می‌توان نکات دیگری را نیز به فهرست موضوعات متاثر از تغییرات مدیریتی در دوره‌های مختلف جشنواره فجر افزود.

هر یک از این مسائل در هر دوره موافقان و مخالفانی دارند؛ مانند همین موضوع هیئت انتخاب که برخی با وجود آن موافق هستند و برخی دیگر بر این باورند که دبیر جشنواره باید خود مسئول انتخاب فیلم‌ها باشد و پای تصمیماتش بایستد. اما اتفاقات سال گذشته و انتقاداتی که به فیلم‌های انتخابی وارد شد، بار دیگر ضرورت وجود یک گروه برای گزینش فیلم‌ها را توجیه‌پذیر کرد.

با این حال، به نظر می‌رسد اگر روند شفاف‌سازی که چند سال پیش از سوی سازمان سینمایی آغاز شده بود، ادامه می‌یافت و اسامی تمام فیلم‌های متقاضی شرکت در جشنواره منتشر می‌شد، قضاوت درست‌تر و دقیق‌تری صورت می‌گرفت. همچنین اگر این شفاف‌سازی در حوزه مالی پنج دوره اخیر جشنواره فجر نیز اجرایی شود، نقدها و تحلیل‌ها جهت منطقی‌تر و واقع‌بینانه‌تری پیدا خواهند کرد.

با وجود این همه نکته، از آنجا که دبیرخانه جشنواره امسال دیر شروع به کار کرده، ممکن است برخی تصمیم‌ها فقط به دلیل محدودیت زمانی اتخاذ شده باشد، اما همین دوره می‌تواند محک خوبی برای سنجش کارآمدی مؤسسه هنر و تجربه ایرانیان در برگزاری جشنواره و فعالیت دبیرخانه دائمی جشنواره فجر باشد.