سوزنبان مسئولیت خطیر کنترل مسیرهای ریلی را بر عهده دارد؛ یک لحظه غفلت از طرف او میتواند باعث انحراف قطار از ریل شود و دقت و هوشیاریاش تضمینکننده سلامت مسافران است تا به مقصد برسند.
در نزدیکی خطوط راهآهن و ایستگاههای قطار، اتاقکی کوچک و دنج وجود دارد که تمام مسئولیت آن به عهده سوزنبان همان ایستگاه است. اتاقک مربوط به ریل شمال یک در ایستگاه ورسک، توسط چند سوزنبان اداره میشود که به صورت شیفتهای ۲۴ تا ۴۸ ساعته به انجام وظیفه میپردازند. احمد قربانی یکی از این سوزنبانهاست که با وجود دستمزد اندک، ساعتهای کاری طاقتفرسا و سختیهای ناشی از حوادث خاص، عاشق شغل خود بهویژه در ایستگاه تاریخی ورسک است. احمد به محض شنیدن صدای سوت قطار، ابزار کارش را برداشته و با سرعت از اتاقک خارج میشود؛ بیسم، سوت، پرچمهای سبز و قرمز، چراغ علامتدهی و مهمتر از همه کلید قفل سو زن ریل همراهش است. او در لب خط آخرین ریل مقابل خود میایستد تا میله راهنمای مسیر را به لوکوموتیوران تحویل دهد، یا پرچم سبز برای ورود و قرمز برای خروج را بالا ببرد، شماره واگن آخر قطارهای باری را بخواند و کلید سو زن تغییر جهت حرکت را در قفل ریل بچرخاند و با فشار دسته اهرم را جابهجا کند. گاهی هم وظیفه رفت و روب سو زنها بر عهده اوست. احمد قربانی، یکی از سوزنبانان ورسک، داستانهای جذابی از شغل کمتر شناخته شدهاش دارد.
سو زن ریل در ایستگاه ورسک
چند صد متر مانده به ایستگاه راهآهن ورسک و در فاصلهای حدود ۲ تا ۳ متر از حریم ریل، محل کار احمد قرار دارد؛ اتاقکی آجری که مساحت آن کمتر از ۵ متر است. روی یکی از دیوارهای دودزده اتاقک، فانوسی قدیمی با میخ زنگزده آویزان است و روی دیوار روبرو ساعتی قدیمی با دقت تیکتاک میکند. در گوشه راست اتاقک، تختی کوچک چوبی با تشک و بالشی فرو رفته و پتویی نه چندان تمیز جای گرفته است و گوشه چپ اتاقک، اجاق گاز رومیزی لعابی قرار دارد که از سه شعلهاش، دو شعله خراب است و کنار آن کتری و قوری استیل، قندان پلاستیکی و بقچه غذای احمد بر روی زمین چیده شدهاند. احمد قربانی این توصیفات را درباره محل کار متفاوتش به همشهری ارائه میدهد و ادامه میدهد: «این اتاقک خیلی قدیمی است، تصور کنید ساعت روی دیوارش بیش از ۵۰ سال قدمت دارد!»
او همچنین از سابقه کارش در اتاقک سوزنبانی میگوید: «این زمستان که برسد، ۱۳ سال است که در این شغل فعالیت میکنم… انگار همین دیروز بود که زیر نظر حاج نوذر سوزنبانی را یاد میگرفتم… یاد گرفتم کی پرچم سبز را به لوکوموتیوران نشان دهم و کی پرچم قرمز را، یا چگونه سوزنها را جابهجا کنم.» احمد پیش از این شغل، کشاورز و چوپان بود: «یک بار که گوسفندهای آقا دوستعلی، گلهدار همسایه را برای چرا به زمینهای پشت ایستگاه قطار ورسک برده بودم، مثل همیشه از دور به اتاقک سوزنبانی خیره شدم. وقتی به خودم آمدم دیدم داخل ساختمان ایستگاه قطار هستم و دارم از مسئولش درباره سختی سوزنبانی و شرایط استخدام، سوال میکنم؛ مثلا میپرسیدم با دیپلم میشود سوزنبان شد و…»
او در چند جمله ساده وظایف سوزنبانی را اینگونه شرح میدهد: «بعضی خطاهای ریلی را با اهرمهای دستی یا برقی، سوزنزنی میکنند تا راه به مسیرهای بیشتری باز شود. سو یعنی جهت و زن یعنی کسی که آن جهت را تنظیم میکند. سو زنها معمولاً به صورت دستی یا برقی انجام میشوند.» او ادامه میدهد: «در کشور به تعداد هر ایستگاه فعال راهآهن، سوزنبانانی در اتاقکها یا ساختمان ایستگاهها حضور دارند. طبق سایت راهآهن کشور، ۴۹۷ ایستگاه فعال داریم، پس به همان تعداد سوزنبان هم داریم که مسیرهای ریلی را برای حرکت قطارها تنظیم میکنند.» اگرچه سوزنهای برقی توسط اپراتورهای مراکز مدیریت ترافیک از راه دور کنترل میشوند، مسئولیت نهایی بر عهده سوزنبانان محلی است: «سوزنزنی فقط جابهجا کردن اهرمها نیست؛ باید هر روز بررسی و هر هفته سرویس شود.» احمد به یاد میآورد قلوه سنگی که سالها پیش در میان سو زن یکی از خطوط راهآهن غرب به مرکز و شمال گیر کرد و مشکلات ایجاد نمود.
سوزنبانی، شغلی که اینترنت و هوش مصنوعی جایگزینش نمیکند
احمد بومی روستای ورسک است؛ مانند فتحالله اولادزاده که سالها پیش سوزنبان همین ایستگاه بود و در میان مردم منطقه با نام فتحالله سوزنبان شناخته میشود. فتحالله سوزنبان پس از انتشار کلیپهای خاطرهگوییاش در شبکههای اجتماعی، شهرت زیادی یافته است. این کلیپها توسط یک راهنمای تور گردشگری ضبط و به اشتراک گذاشته شدهاند. در یکی از این کلیپهای پر بازدید، فتحالله سوزنبان پشت به پل ورسک ایستاده و میگوید: «۳۰ سال سوزنبانی کردم. جان مردم برایم مثل جان خودم عزیز بود. وقتی پرچم را به لوکوموتیوران نشان میدادم، دستم را طوری بالا میبردم که شبها از درد دست خوب نمیخوابیدم…»
احمد نیز این کلیپها را دیده و میگوید: «کار ما طوری است که هر چقدر علم پیشرفت کند یا هوش مصنوعی فرمان را به دست بگیرد، باز هم زور بازو و وجدان انسانی لازم است. مثل عمو فتحالله سوزنبان که صد سال عمرش را برای کارش گذاشت.» او داشتن شغل سوزنبانی در ایستگاه پرترافیک و توریستی ورسک را خوش شانسی میداند: «شیفت کاری سوزنبان ۲۴ ساعت کار و ۴۸ ساعت استراحت دارد. بعضی سوزنبانها فقط ۴ ساعت بین خانه و محل کارشان در رفت و آمد هستند. من شانس آوردم که مسیرم نزدیک است. شانس بزرگتر هم این است که ایستگاهم اینجا باشد. سوزنبانی سختیهایی دارد، چون سرویس کاری بیشتری میطلبد اما سختیاش با هیجان مسافران جبران میشود.» واکنش مسافران نسبت به کارش همیشه او را سر ذوق میآورد: «باورتان نمیشود روزانه حداقل ۱۰ بار کارم را برای مسافران کنجکاو توضیح میدهم.» اغلب برای لوکوموتیورانان دست تکان میدهد و به مسافرانی که از پنجره قطار بیرون سرک میکشند و برایش هورا میکشند لبخند میزند. شعر «قطار میرود، تمام ایستگاه میرود…» همیشه زمزمه لحظات کاری احمد است.

خاطرات احمد و میلههای سیمافور روسی
در طول گفتوگو، صدای بیسم همراه احمد قطع نمیشود و پیدرپی مکالمات افرادی از آن سوی خط شنیده میشود: «متصدی ترافیک ورسک، خط برای ورود قطار تهران-ساری به ایستگاه شما آزاد است؟ آقای حیدری رئیس قطار ۷۵۷ باربری، خسته نباشی برادر، خروجتان از ایستگاه سرخآباد تأیید شد، به سلامت…» احمد میگوید: «ببخشید نمیتوانم صدای بیسم را کم کنم، باید حواسم به مکالمات باشد. نشنیدن یکی از آنها دردسرساز میشود.» به همین دلیل بیسم را همیشه نزدیک و کنار گوشش نگه میدارد: «نصف چیزهایی که حاج نوذر به من در سوزنبانی یاد داد، مربوط به گوش به زنگ بودن برای بیسم است. اگر تغییر مسیر ناگهانی قطاری را نبینی یا خبر تأخیر قطار دیگر را نشنوی، ممکن است مشکلات بزرگی پیش بیاید.»
او خدا را شکر میکند که در ۱۳ سال سوزنبانیاش خاطره تلخی نداشته است: «مسیر ریلی شمال به جنوب با سیستم قدیمی سیمافور روسی کنترل میشود. میلههایی که سوزنبانهای این مسیر به لوکوموتیوران هنگام ورود و خروج از ایستگاه تحویل میدهند، مربوط به همین روش است.» با طنز اضافه میکند: «سوزنبان مثل آلیس در سرزمین عجایب است. در بعضی خطوط ریلی، خطر حمله گرگ و خرس وجود دارد و سوزنبان باید برای هر اتفاقی آماده باشد.» زمانی که صدای هوهوی قطار از دور میرسد، گفتگو را به یک ساعت بعد موکول میکند. در آن زمان نیز احمد باز هم از فوتوفنهای سوزنبانی میگوید: «واگنهای قطارهای باری شماره دارند. شماره آخرین واگن باید با شمارهای که متصدی ترافیک چند دقیقه قبل اعلام کرده، تطابق داشته باشد. اگر نداشته باشد یعنی آخرین واگن از قطار جدا شده و روی ریل مانده است. واگن آخر قطارهای مسافربری هم چراغ مخصوص دارند که باید آن را ببینیم. اگر نبینیم یعنی آن واگن هم گم شده است.» روز کاری شلوغ و پرمسافر است که دوباره صدای هوهوی قطاری از دور به گوش احمد میرسد.
