6عصر؛ امیر صدرا صیام – مرضیه برومند، هنرمند با سابقه در حوزه سینما و تئاتر کودک و نوجوان، در مصاحبه اخیر خود با ایسنا جمله‌ای بسیار تامل‌برانگیز درباره وضعیت فرهنگی کودکان ایران مطرح کرده است: «ما جشنواره تئاتر کودک داریم اما تئاتر کودک نداریم!» این جمله کوتاه، تصویر روشنی از واقعیت تلخ سیاست‌گذاری فرهنگی کشور ارائه می‌دهد؛ واقعیتی که در آن جشنواره‌ها و رویدادهای فرهنگی برگزار می‌شوند اما بسیاری از کودکان، به خصوص در شهرهای کوچک، روستاها و مناطق محروم، حتی از ابتدایی‌ترین امکانات برای دیدن یک نمایش یا حضور در فعالیت‌های هنری محروم هستند.
خانم برومند در این گفت‌وگو به فعالیت حدود ۴۵۰ گروه نمایشی در سراسر کشور اشاره می‌کند؛ گروه‌هایی که باوجود مشکلات اقتصادی و کمبود امکانات، همچنان به تولید آثار مشغول‌اند، اما با چالش بزرگ نبود سالن مناسب برای اجرای آثار خود روبه‌رو هستند.
او همچنین بیان می‌کند که حتی شهر همدان، که سال‌ها میزبان جشنواره تئاتر کودک و نوجوان بوده، فاقد سالن تخصصی و مجهز برای این هنر است. این موضوع نشان می‌دهد که مشکل فرهنگ کودک در ایران تنها کمبود تولیدات هنری نیست، بلکه نبود زیرساخت‌هایی است که دسترسی عمومی به این تولیدات را ممکن سازد. البته نباید این موضوع را فقط محدود به حوزه تئاتر دانست.
مرضیه برومند به بی‌عدالتی فرهنگی اشاره دارد که فراتر از تئاتر است و به نابرابری‌های گسترده‌ای در فرصت‌هایی مربوط می‌شود که کودکان برای تجربه، یادگیری، کشف استعدادها و شکل‌گیری شخصیت خود دارند. کودکی که در خانواده‌ای مرفه و در شهری بزرگ زندگی می‌کند، به احتمال زیاد این شانس را دارد که در کلاس‌های موسیقی، نقاشی، تئاتر، سینما و دیگر فعالیت‌های فرهنگی متنوع شرکت کند. در مقابل، کودکی در مناطق محروم یا روستاهای دورافتاده ممکن است حتی فرصت دیدن یک اجرای حرفه‌ای را نیز نداشته باشد.
آیا می‌توان از رشد متوازن کودکان صحبت کرد در حالی که فرصت‌های فرهنگی و هنری به این شکل نابرابر تقسیم شده‌اند؟ آیا استعداد هنری کودکان روستا کمتر از کودکان پایتخت است؟ چرا باید محل تولد و شرایط اقتصادی خانواده تعیین‌کننده میزان آشنایی یک کودک با دنیای هنر و فرهنگ باشد؟
یکی از نکات قابل توجه در سخنان برومند، تأکید او بر نقش اجتماعی هنر در زندگی کودکان است. او معتقد است کودکان به تعلق به گروه‌های اجتماعی خود نیازمندند و حضور در فعالیت‌هایی مانند رفتن به سینما، دیدن تئاتر، شرکت در کنسرت و فعالیت‌های ورزشی، به شکل‌گیری حس تعلق اجتماعی آنها کمک می‌کند. کودکان دوست دارند در کنار همسالان خود تجربه‌های مشترک داشته باشند، بخندند، هیجان‌زده شوند، درباره آنچه دیده‌اند گفتگو کنند و خود را بخشی از یک جمع بدانند. این تجربه‌ها صرفاً سرگرمی نیستند بلکه بخشی از روند جامعه‌پذیری و رشد شخصیت اجتماعی آنها محسوب می‌شوند.
از این زاویه، محرومیت فرهنگی می‌تواند عواقبی فراتر از نداشتن تفریح داشته باشد. کودکی که فرصت تجربه هنر، مشارکت اجتماعی و مواجهه با دنیای متنوع را ندارد، بخش مهمی از فرصت‌های شناختی، عاطفی و اجتماعی خود را از دست می‌دهد. هنر به کودکان کمک می‌کند تا دنیا را از نگاه‌های مختلف ببینند، تفاوت‌ها را بفهمند، تخیل خود را پرورش دهند و مهارت‌های همدلی و گفت‌وگو را در خود تقویت کنند.
برومند همچنین به نقش رسانه‌ها و نظام آموزشی در آشنایی کودکان با تاریخ، جغرافیا و میراث طبیعی و فرهنگی ایران اشاره می‌کند. از نظر او، دوست داشتن سرزمین صرفاً با تکرار شعارها شکل نمی‌گیرد؛ کودکان باید ایران را بشناسند، زیبایی‌ها و داشته‌های آن را کشف کنند و نسبت به آن احساس تعلق و مسئولیت داشته باشند. چنین شناختی بدون آموزش مؤثر و دسترسی عادلانه به محصولات فرهنگی و هنری امکان‌پذیر نیست.
در این میان، مسئولیت نهادهای فرهنگی و اجرایی کشور بسیار حیاتی است. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، آموزش و پرورش، شهرداری‌ها و سایر دستگاه‌های ذی‌ربط باید فرهنگ کودک را از حاشیه برنامه‌های خود خارج کنند. ساخت سالن‌های استاندارد تئاتر، توسعه سینماهای کودک، حمایت پایدار از گروه‌های نمایشی، گسترش کتابخانه‌ها و فراهم کردن امکان حضور کودکان مناطق محروم در برنامه‌های فرهنگی نباید تنها به اقدامات مقطعی و مناسبتی محدود شود.
جشنواره‌ها ارزشمند هستند اما نمی‌توانند جایگزین یک نظام فرهنگی پویا و فراگیر شوند. جشنواره زمانی تأثیرگذار خواهد بود که در طول سال نیز گروه‌های هنری امکان فعالیت داشته باشند و کودکان در سراسر کشور بتوانند مخاطب این آثار باشند.
واقعیت این است که آینده فرهنگی و اجتماعی ایران از همین فرصت‌های کوچک دوران کودکی شکل می‌گیرد. نمی‌توان انتظار داشت نسلی خلاق، مسئولیت‌پذیر، امیدوار و علاقه‌مند به کشور پرورش یابد در حالی که امکانات لازم برای پرورش خلاقیت و شناخت از آنها دریغ شده است. عدالت فرهنگی یعنی هیچ کودکی به دلیل فقر اقتصادی خانواده یا محل زندگی‌اش از حق تجربه هنر محروم نماند.
کودکان تنها به مدرسه، کتاب درسی و امکانات اولیه نیاز ندارند؛ آنها حق دارند کودکی کنند، خیال‌پردازی داشته باشند، هنر ببینند، هنر بیاموزند و در تجربه‌های فرهنگی مشترک سهیم باشند.