قرار بود شب شنبه، ۳۰ کارگر و کارمند پس از یک روز سخت کاری به خانههایشان در شهرستان آبدانان استان ایلام بازگردند؛ به آغوش گرم خانواده، به فرزندانی که بیصبرانه چشمانتظارشان بودند و به زندگیای که روزانه مجبور بودند مسیر ۱۵۰ کیلومتری دشتعباس تا آبدانان را طی کنند.
به گزارش شرق، اما در میانه مسیر، اتوبوس حامل این کارگران واژگون شد و متأسفانه ۱۲ نفر از آنها هرگز به خانه بازنگشتند. علاوه بر آن، سه نفر دیگر در وضعیت بحرانی قرار دارند و ۱۵ نفر دیگر نیز در بیمارستانهای مختلف استان بستری شدهاند. خانوادهها و همکاران این کارگران اعلام کردهاند که شرکت مسئول، با وجود آگاهی از سختی و خطر رفتوآمد روزانه، هیچ اقدامی برای تأمین محل اسکان نیروی انسانی خود انجام نداده است؛ به گونهای که نزدیک به ۱۵ ساعت پس از حادثه، حتی یک تماس تلفنی هم با خانوادههای داغدار گرفته نشده است.
از محمد و موسی رحیمی، دو برادر جوانی که در این سانحه جان باختند و خانوادهای بزرگ را داغدار کردند، تا فریبرز هادیزاده، تنها فرزند خانوادهای که به گفته همکارانش در همان اتوبوس به مادرش زنگ زده و از او خواسته بود شام خوبی آماده کند چون بسیار خسته و گرسنه بود، و همچنین ایوب حسنوند، جوان ۳۸ سالهای که قرار بود روز یکشنبه، یعنی روز پس از حادثه، با حکم ریاست حسابداری در محل کارش سورپرایز شود و پاداش سالها تلاش خود را دریافت کند، اما حالا پسر کلاس اولیاش را بدون پدر گذاشته است؛ همه این افراد از شهرهای مورموری، سرابباغ، هفتچشمه، پشتقلعه، ژیور و آبدانان بودند.
این گزارش روایت یک فاجعه تازه است، اما در عین حال بازتابی از تکرار مصیبتها برای مردم و سهلانگاری مدیران است. در کنار غم و اندوه خانوادهها، پرسشهای مهمی درباره شرایط کاری، رفتوآمد روزانه و مسئولیت شرکت مطرح شده که به گفته خانوادهها و همکاران جانباختگان، حتی حاضر به تأمین خوابگاه برای کارکنان خود نبوده است.
حادثه واژگونی این اتوبوس که کارکنان شرکت NGL دهلران را حمل میکرد، ساعت ۱۹:۲۵ شامگاه شنبه ۲۳ آبان رخ داد. نام ۱۱ نفر از جانباختگان این حادثه عبارتند از موسی رحیمی، محمد رحیمی، سجاد نصراللهی، فریبرز هادیزاد، بهرام طهماسبی، لطفالله مرادی، نورمحمد تقیزاده، روحالله علیجانی، امین محمدولی، سعید غلامی و محمدرضا محمدی، و نام نفر دوازدهم هنوز اعلام نشده است. سه نفر دیگر نیز در وضعیت وخیم گزارش شدهاند. مهدی شعبانی، رئیس اورژانس دانشگاه علوم پزشکی ایلام، اعلام کرده است: «شش مصدوم در بیمارستان آبدانان و ۹ مصدوم در بیمارستان گنجویان دزفول بستری هستند و حال چند نفر از آنها وخیم است.»
تا کنون دستورات متعددی برای پیگیری علت حادثه صادر شده است. دادستان عمومی و انقلاب آبدانان اعلام کرده که از همان ابتدا پیگیری قضائی آغاز شده و ابعاد حادثه، عوامل مؤثر در وقوع آن و احتمال قصور یا تخلف مسئولان در حال بررسی است. رئیس پلیس راه استان نیز علت واژگونی را در دست تحقیق دانسته است. همچنین رئیسجمهوری دستور پیگیری ویژه صادر کرده است. از سوی دیگر، نماینده ولی فقیه در استان و استاندار ایلام سه روز عزای عمومی اعلام کردند: یک روز در استان و دو روز در شهرستان آبدانان.
حتی یک مکان امن نداشتند
۳۰ مرد سالم و پرتوان به سر کار رفتند که ۱۲ نفر از آنها دیگر بازنگشتند؛ به اضافه سه نفری که در وضعیت وخیم هستند و ۱۵ نفر دیگر که با جراحات مختلف در بیمارستانهای گنجویان شهرستان دزفول، بیمارستان رسول اکرم آبدانان و یک مرکز درمانی در ایلام بستری به سر میبرند. محمد کرمی، کارگر بخش آشپزخانه شرکت NGL، که برخلاف بسیاری از کارکنان آشپزخانههای سازمانها که با گذشت زمان اضافه وزن پیدا میکنند، به دلیل فشار کاری شدید در یک سال گذشته نزدیک به ۱۵ کیلوگرم وزن از دست داده بود.
محمد کرمی که اکنون با شکستگیهای متعدد در کتف، جناغ، قفسه سینه، سر و گوش و همچنین مشکلات تنفسی در بیمارستان گنجویان بستری است، هنگام حادثه از پنجره اتوبوس به بیرون پرت شده و به همین دلیل شانس آورده است. خواهرش فاطمه میگوید خدا به سه فرزند کوچکش رحم کرده است: «برادرم متولد سال ۱۳۵۵ است و تمام عمرش را سخت کار کرده. سالها در شرکت پتروشیمی شیراز فعالیت داشت و در شش سال اخیر در آشپزخانه NGL دشت عباس کار میکرد. هر زمان که کاری از دستش برنمیآمد، به کارگری مشغول میشد تا مخارج زندگی را تأمین کند. با یک همسر و سه فرزند و اوضاع اقتصادی دشواری که همه با آن دست و پنجه نرم میکنیم، شرایط هیچ خانوادهای ساده نیست، خصوصاً خانوادههای کارگری.»
فاطمه اضافه میکند: «تابستان سال گذشته تمام بدنش تاول زده بود، اما در گرمای ۵۰ درجه آن آشپزخانه کار میکرد. اگر دستهایش را ببینید باور نمیکنید که این مرد هنوز به ۵۰ سالگی نرسیده و این همه زخم روی دستانش دارد. هر کسی که در آشپزخانه کار میکند، معمولاً با گذشت زمان چاق میشود، اما برادر من بر اثر فشار کار خیلی کاهش وزن داشت و مرتب بیمار میشد. برادرم کارگر بود اما خیلی از این جوانها تحصیلکرده بودند؛ حتی یکی از آنها دانشجوی دکتری بود.»
فاطمه کرمی ادامه میدهد که فشار کاری و تردد روزانه در جاده همیشه یکی از دغدغههای بزرگ خانوادههای کارکنان این شرکت بوده است: «برادرم ساعت پنج صبح بیدار میشد تا سرویس برسد و تا شب مشغول کار بود. ساعت هفت شب به سمت خانه حرکت میکرد و حدود ساعت ۱۰ شب به منزل میرسید. در واقع فقط فرصت داشت یک وعده غذا بخورد و حدود شش ساعت در بهترین شرایط بخوابد. هر چه درخواست میکردیم که یک خوابگاه برایشان فراهم کنند، مسئولان شرکت توجهی نمیکردند. حتی خانوادهها خواستار کانکس برای اسکان شدند اما شرکت زیر بار نرفت. این همه جوان زبده، تحصیلکرده و باتجربه را به کار گرفته بودند اما حاضر نشدند حتی یک مکان امن برایشان فراهم کنند که نتیجهاش همین فاجعه شد.»
حقوق محمد کرمی برای ۲۱ روز کار در ماه، ۵۰ میلیون تومان بود که هرگز کفاف هزینههای یک خانواده پنج نفره را نمیداد. اکنون هم معلوم نیست چه زمانی بتواند دوباره به زندگی عادی بازگردد: «تمام مسافران این اتوبوس ساکن آبدانان و روستاهای اطراف بودند که به دلیل نبود فرصت شغلی مجبور بودند این شغل سخت و تردد چندساعته روزانه را تحمل کنند. آبدانان میان دو کوه است و هیچ کسی به فکر ایجاد فرصت شغلی برای مردمش نیست. بیشتر جوانان ما پس از تحصیل این شهر را ترک میکنند و تعداد کمی در اینجا میمانند چون هیچ فرصت پیشرفتی وجود ندارد و زندگیشان خیلی راحت و در جوانی میتواند به پایان برسد.»
همسر و دخترعمه محمد کرمی و همچنین برادرش نیز از قربانیان این حادثه هستند. محمد و موسی رحیمی که هر دو زیر ۴۵ سال سن داشتند، در این اتفاق جان خود را از دست دادند و خانوادهای بزرگ را داغدار کردند. فاطمه میگوید که اعضای خانواده امکان صحبت ندارند و شرایط بسیار بغرنج است: «فاجعهای اینچنین عظیم رخ داده و ما ساعتهاست در بیمارستان هستیم. چندین خانواده عزادار شدهاند و ممکن است تعداد کشتهها افزایش یابد، اما هنوز حتی یک نفر از شرکت با ما تماس نگرفته تا تسلیت بگوید. همه میگویند در زمان حادثه، آمبولانس کافی نبود و برخی خانوادهها مجبور شدند عزیزان خود را با خودروهای شخصی به نزدیکترین مراکز درمانی ببرند. ایوب حسنوند، یکی از جانباختگان، به قدری آسیب دید که چهرهاش به سختی قابل شناسایی بود و فقط مادرش توانست از چشمهایش او را بشناسد.»
قرار بود «ایوب» ترفیع بگیرد
رضا احمدی، دایی ایوب حسنوند، با وجود درگیر بودن در مراسم ختم خواهرزاده جوانش، چند جمله گفت تا نام این جوان پاک فراموش نشود. او توضیح داد که قرار بود روز یکشنبه، یعنی روز بعد از حادثه، حکم ریاست حسابداری به ایوب داده شود: «خواهرزاده من جوانی باوقار و برازنده بود. در کنکور سراسری قبول شده و مدرک کارشناسی ارشد حسابداری داشت. پنج سال در شرکت NGL کار میکرد و قرار بود همین یکشنبه، روز پس از تصادف، حکم ریاست حسابداری بخش را به او بدهند و او را سورپرایز کنند، اما این بلا سرمان آمد.»
ایوب یک پسر داشت که امسال به کلاس اول رفته بود: «او نوه عزیز خانواده ما بود و همه به او احترام میگذاشتند. سالها زحمت کشیده بود و تازه داشت نتیجه تلاشهایش را میدید. حالا ما ماندهایم و این غم بزرگ بر دل ما.»
فاصله ۱۵۰ کیلومتری شرکت و خانه
حجتاله مرادخانی، پژوهشگر صنایع دستی و مدرس دانشگاه و از اهالی آبدانان، که سالهاست به پایتخت مهاجرت کرده اما این روزها در شهر مادری حضور دارد، توضیح میدهد که وضعیت نیروهای شرکت NGL به گونهای بوده که زمینه وقوع چنین تراژدیای وجود داشت: «درست است که این حادثه شنبه شب اتفاق افتاد، اما میتوانست هفته پیش، سال پیش یا یک ماه دیگر رخ دهد. حدود ۸۰ نفر از اهالی آبدانان و روستاهای اطراف از پرسنل شرکت NGL دشت عباس هستند. بین شرکت و محل زندگی این کارکنان حدود ۱۵۰ کیلومتر فاصله وجود دارد. با این وجود، شرکت و مدیرانش تصمیم گرفتند که خوابگاه یا محل اسکان برای نیروی انسانی فراهم نکنند و زیر بار هزینه آن نروند و این همه نیروی کار را روزانه در معرض خطر قرار دهند که نتیجهاش را اکنون مشاهده میکنیم.»
او ادامه میدهد: «قرارداد این افراد به گونهای بود که کارکنان بخش بهرهبرداری هر سه ماه یک بار و کارکنان بخش راهاندازی هر ماه قراردادشان تمدید میشد. فقدان امنیت شغلی باعث شده بود این افراد چارهای جز تحمل شرایط نداشته باشند.» مرادخانی میگوید: «به نیروهای خود روزانه ۳۵ هزار تومان حق صبحانه پرداخت میکردند و با وجود اعتصاب هفته گذشته، مدیران گفته بودند هر کس مشکلی دارد برود؛ آن هم در منطقهای که اساساً فرصت کاری نیست.»
مرادخانی تأکید میکند که کسانی که جان خود را در این حادثه از دست دادند، نه تنها عزیز خانواده بودند بلکه سرمایه انسانی کشور نیز محسوب میشدند: «بیشتر این جوانها تحصیلات عالی داشتند و تجربه کاری بینظیری داشتند که باعث شده بود در سالهای گذشته مدیر تأسیسات، مدیر خط تولید یا مدیر برق مجموعه شوند. سرمایه انسانی که در سراسر جهان جزو حلقههای خلق ارزش و از مهمترین پایههای توسعه پایدار کشورها است و اسناد جهانی بر آن تأکید دارند. اما میبینیم که اهمال و بیتوجهی مدیران باعث چنین مصیبتی شده است. بهترین جوانان این مملکت جان خود را از دست میدهند و در مقابل، برادر یک مدیر بدون هیچ دانش، تحصیلات یا تجربه، به مدیریت نظارت برق کل NGL منصوب میشود.»
این مدرس دانشگاه خاطرنشان میکند که نباید پیش از روشن شدن همه جوانب، راننده اتوبوس را مقصر اصلی بدانیم و قصور مدیران بزرگتر را نادیده بگیریم: «همین حالا که هنوز علت حادثه مشخص نیست، برخی گفتهاند تقصیر راننده بوده است. نورمحمد صفا، راننده این اتوبوس، رانندهای خوشنام و مورد اعتماد مردم آبدانان بود که همه کارکنان میگفتند با رانندگی او آنقدر احساس امنیت داشتند که در مسیر به خواب عمیق فرو میرفتند. او همچنین تحت فشار کاری زیاد بود و در ماههای اخیر سه بار در روزهای جمعه مسیر شرکت تا آبدانان را طی کرده بود بدون اینکه پول بیشتری دریافت کند. پس نباید این فاجعه بزرگ را صرفاً به یک راننده و خودرو تقلیل داد.»
مرادخانی اضافه میکند که شرکت NGL در ماههای پس از جنگ درآمد قابل توجهی داشته است: «شرکت NGL گاز تولیدی خود را به پتروشیمی ماهشهر منتقل میکرد. پس از جنگ و آسیب به پتروشیمی ماهشهر، گاز NGL مستقیماً به پاکستان صادر شد. با افزایش چشمگیر نرخ ارز در ماههای اخیر، درآمد و سود شرکت NGL به ماهیانه پنج هزار میلیارد تومان رسید اما از تمام این مبلغ حتی یک خوابگاه یا کانکس اسکان هم به کارکنان اختصاص نیافته بود.»
