6عصر ؛ موحد منتقم – تصویری که اخیراً در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده و به سرعت ویروسی شده، کیم جونگ اون را در حال رونمایی از مجسمه برنزی خود نشان می‌دهد؛ تندیسی عجیب و نامتعارف که به نظر می‌رسد حتی خود کیم هم از دیدن آن چندان خوشحال نشده است!
البته صحت این عکس مشخص نیست و ممکن است محصول هوش مصنوعی باشد؛ با این حال، واقعی یا جعلی بودن آن اهمیت چندانی ندارد، چرا که واکنش‌ها، شوخی‌ها و استقبال گسترده کاربران به اندازه کافی گویا و معنادار است.
گاهی یک تصویر ساختگی می‌تواند حقیقتی را بهتر از هزاران عکس رسمی بازتاب دهد: تمایل مردم برای دیدن چهره قدرت در قالبی غیرمقدس، مضحک و قابل تمسخر.
اما چرا دیکتاتورها تا این حد به مجسمه‌های خود علاقه‌مندند؟ گویا حکومت بر مردم برای‌شان کافی نیست؛ آنها می‌خواهند حتی پس از مرگ نیز از بالای تندیس‌های‌شان بر مردم نظارت داشته باشند، با این تفاوت که این بار دیگر نیازی به رأی و انتخابات نیست، چرا که مجسمه‌شان از پیش منصوب شده است!
مجسمه برای دیکتاتورها تنها یک تکه سنگ یا برنز نیست؛ بلکه وسیله‌ای است برای تداوم عمر سیاسی، حتی وقتی عمر طبیعی‌شان به پایان رسیده باشد.
حاکمان مستبد نمی‌خواهند مردم فقط در زمان حیات‌شان نام‌شان را بشنوند؛ آنها می‌خواهند پس از مرگ‌شان نیز مردم هر روز از کنار چهره‌شان عبور کنند، به آن نگاه کنند و حضورشان را به رسمیت بشناسند.
از سردیس‌های کوچک گرفته تا تندیس‌های غول‌آسا، از میدان‌ها تا چهارراه‌ها، در همه جا باید نسخه‌ای از آنها وجود داشته باشد؛ حتی در مسیر رهگذری که شاید دوست داشته باشد یک روز را بدون دیدن چهره رهبر محبوبش به پایان برساند!
در خصوص خاندان کیم، اگر در سال ۱۹۴۸ شوروی به کیم ایل‌سونگ، پدربزرگ کیم جونگ اون، کمک نمی‌کرد تا قدرت را در کره شمالی به دست بگیرد، مشخص نبود نوه‌اش امروز کجا بود و چه کاری انجام می‌داد!
ممکن بود در رستورانی ظرف بشوید، یا در شهربازی لباس یک خرس ترسناک را بپوشد و در تونل وحشت مأمور ترساندن بچه‌ها باشد یا حتی در گوشه‌ای از پارک مأمور شمارش کلاغ‌ها باشد!
اما حمایت شوروی مسیر زندگی سه نسل این خانواده را دگرگون کرد: نخستین نسل حکومت را بنا نهاد، دومین نسل حکومت را به ارث برد و نسل سوم چنان شیفته میراث خانوادگی‌اش شده که ظاهراً می‌خواهد حتی پس از مرگ نیز از طریق مجسمه‌هایش بر کشور حکومت کند. در این خانواده، به نظر می‌رسد میراث پدری تنها قدرت نیست؛ بلکه هر نسل سهمی از جاودانگی هم دارد.
مشکل از آنجا آغاز می‌شود که این تندیس‌ها قرار است نماد عظمت، شکوه و اقتدار باشند، اما در برخی موارد نتیجه آنها بیشتر شبیه کاریکاتور است. تصویر منتشر شده از مجسمه برنزی کیم جونگ اون نمونه‌ای از همین موضوع است؛ البته اگر روزی مشخص شود چنین مجسمه‌ای واقعاً ساخته شده باشد.
در این تصویر، یک افسر نظامی با پارچه‌ای قرمز در حال پرده‌برداری از مجسمه رهبر است؛ مراسمی که ظاهراً باید تاریخی و باشکوه باشد.
اما به محض کنار رفتن پرده، چیزی نمایان می‌شود که بیشتر از آنکه یادآور رهبر یکی از بسته‌ترین نظام‌های سیاسی جهان باشد، شبیه شخصیت‌های کارتونی است که طراح هنگام ساختن چهره دچار سردرگمی شده است.
چشم‌های بیرون زده، گردنی بلند، لبخندی عجیب و صورتی که میان خنده و ترس گیر کرده، باعث شده که مجسمه پیش از هر منتقدی، مراسم رونمایی را به یک نمایش کمدی تبدیل کند.
از همه جالب‌تر، حضور خود کیم جونگ اون در کنار این تندیس است؛ رهبر حاضر در مراسم کنار نسخه برنزی خود ایستاده و ظاهراً قرار است از شکوه و جلالش لذت ببرد، اما مجسمه چنان نامطلوب ساخته شده که انگار یکی از دشمنان خانوادگی‌اش مسئول ساخت آن بوده است.
نمی‌توان فهمید باید به افسر پرده‌بردار نگاه کرد، به رهبر حاضر در مراسم یا به آن موجود برنزی که با چشم‌های از حدقه درآمده، گویا خودش هم از دیدن صاحبش شوکه شده است.
چهره کیم جونگ اون در این تصویر نیز دیدنی است؛ تمام اجزای صورتش از شدت تعجب و ناراحتی در هم جمع شده‌اند. انگار به جای دیدن اثر هنری خود، با جسد هنری خود روبرو شده است.
مجسمه با ذوق لبخند می‌زند و صاحبش انگار در مراسمی سوگواری شرکت کرده است؛ یکی به امید جاودانگی پرده‌برداری می‌کند و دیگری احتمالاً در دلش به دنبال راهی برای بازگرداندن پرده قرمز می‌گردد!
اما ماجرا فقط به یک مجسمه بدقیافه خلاصه نمی‌شود. دیکتاتورها معمولاً در ساختن تصویر خود بسیار دقیق و وسواسی هستند. رهبر باید در عکس‌ها مقتدر، در پوسترها خردمند، در مجسمه‌ها جاودانه و در روایت رسمی تقریباً بی‌نقص باشد.
در چنین نظام‌هایی، تصویر رهبر تنها یک عکس یا تندیس نیست؛ بلکه بخشی از ماشین تبلیغاتی است که به مردم می‌گوید چه کسی بزرگ است، چه کسی شایسته احترام است و چه کسی حتی به صورت برنزی هم نباید مورد تردید قرار گیرد.
اما طنز فرمان‌بردار نیست. کافی است حتی یک چشم مجسمه کمی بیش از حد بیرون بزند یا لبخندش به جای اقتدار، حالت کاراکتر یک انیمیشن را پیدا کند تا تمام آن تشریفات باشکوه به سوژه‌ای برای شوخی بدل شود.
قدرت می‌تواند مجسمه سفارش دهد، اما نمی‌تواند تعیین کند مردم چگونه به آن نگاه کنند. گاهی یک اشتباه در مجسمه‌سازی از ده‌ها مقاله انتقادی مؤثرتر است؛ زیرا بدون نوشتن حتی یک کلمه، تمام هیبت رسمی را به خنده می‌اندازد.
سینما بارها همین کار را با دیکتاتورها انجام داده است. چارلی چاپلین در «دیکتاتور بزرگ» و ساشا بارون کوهن در فیلم «دیکتاتور» نشان داده‌اند که برای پایین آوردن یک رهبر از جایگاه اسطوره‌ای‌اش، همیشه به انقلاب و کودتا نیاز نیست؛ گاهی کافی است او را در موقعیتی خنده‌دار قرار دهی تا هیبت ساختگی‌اش فرو بریزد.
دیکتاتوری که قرار است همه از او حساب ببرند، ناگهان می‌تواند به سوژه خنده تبدیل شود؛ درست همان چیزی که دستگاه تبلیغاتی‌اش سال‌ها تلاش کرده از آن جلوگیری کند.
در ادبیات فارسی نیز عبید زاکانی و حافظ بارها با زبان طنز و رندی، بساط تقدس‌های دروغین و شکوه صاحبان قدرت را بر هم زده‌اند.
طنز در این سنت تنها وسیله‌ای برای خنداندن نیست؛ بلکه راهی برای شکستن طلسم است. وقتی به چیزی می‌خندی که باید از آن بترسی، دیگر آن چیز به همان اندازه ترسناک نیست.
شاید به همین دلیل است که در برخی نظام‌های اقتدارگرا، خندیدن به رهبر می‌تواند به اندازه یک انتقاد جدی دردسرساز شود؛ چون انتقاد ممکن است جدی گرفته شود، اما تمسخر، شکوه را از پایه زیر سؤال می‌برد.
البته پشت این ماجرای خنده‌دار، واقعیتی تلخ وجود دارد. درباره کره شمالی گزارش‌های متعددی درباره سرکوب و مجازات‌های شدید منتشر شده است. اگر روزی معلوم شود مجسمه عجیب واقعاً ساخته شده، پرسش مهم‌تری مطرح خواهد شد:
سازنده آن تا چه اندازه از نتیجه کارش راضی بوده و آیا اصلاً فرصت داشته نظرش را درباره شاهکار هنری خود بیان کند؟ امیدواریم هنرمند محترم، اگر چنین مجسمه‌ای واقعاً وجود داشته باشد، هنوز زنده باشد و مجبور نشده باشد برای اصلاح زاویه چشم‌ها و گردن رهبر، به اردوگاه کار اجباری فرستاده شود.
شاید این تصویر از کیم جونگ اون چیزی جز محصول هوش مصنوعی نباشد، اما ایده پشت آن کاملاً واقعی است؛ علاقه دیکتاتورها به مجسمه‌هایی که می‌خواهند عظمت خود را به تاریخ تحمیل کنند.
از مجسمه‌های عظیم کیم ایل‌سونگ و کیم جونگ ایل گرفته تا تندیس‌های خودستایانه دیگر رهبران، به نظر می‌رسد هر دیکتاتوری می‌خواهد پیش از آنکه تاریخ درباره‌اش قضاوت کند، نسخه برنزی و سنگی خودش را به تاریخ تحمیل کند.
اما مشکل اینجاست که مجسمه‌ها همیشه مطابق میل سازندگان‌شان رفتار نمی‌کنند؛ گاهی به جای جاودانه کردن عظمت، یادگارهایی از خودشیفتگی قدرت و طنز می‌شوند و گاهی هم صاحب‌شان را از تخت اقتدار به تخت میم‌های اینترنتی می‌فرستند!
ظاهراً در دنیای دیکتاتورها، حتی سنگ هم تضمینی برای ماندگاری شکوه نیست.