وقتی سخن از «هزار و یک شب» به میان میآید، معمولاً یاد قصههای پررمزوراز شهرزاد و شهریار میافتیم. اما این مجموعه داستانی در دوران قاجار، فراتر از روایتهای مکتوب، به صورت تصویری و هنری نیز به نمایش درآمد؛ پروژهای بزرگ که به دستور ناصرالدینشاه کلید خورد و نتیجه آن، یکی از شاخصترین نسخههای مصور در تاریخ هنر ایران شد.
بر اساس گزارش ایسنا، داستان تصویرگری نسخه «هزار و یک شب» در دوره قاجار با دربار ناصرالدینشاه آغاز شد؛ پادشاهی که علاقهاش به هنرهایی مانند موسیقی، عکاسی و نقاشی، زمینهساز شکلگیری پروژههای بزرگ هنری در ایران قرن نوزدهم بود.
در حوالی سال ۱۲۶۸ قمری، به فرمان ناصرالدینشاه و با پشتیبانی معیرالممالک، مسئولیت تهیه نسخهای نفیس و مصور از «هزار و یک شب» به ابوالحسنخان غفاری کاشانی، معروف به صنیعالملک، واگذار شد. صنیعالملک که از برجستهترین نقاشان عصر قاجار به شمار میرفت، مدیریت هنری این پروژه را برعهده گرفت و این طرح به تدریج تبدیل به یک کارگاه بزرگ کتابآرایی شد.
لازم به ذکر است که «هزار و یک شب» پیش از آنکه به پروژهای عظیم دربار قاجار تبدیل شود، اثری شناخته شده در دنیای داستان و کتاب بود. ترجمه فارسی آن توسط عبداللطیف طسوجی در زمان محمدشاه قاجار انجام شده بود و متن فارسی آن پیش از نسخه مصور سلطنتی، به شیوه چاپ سنگی در دسترس قرار گرفته بود.
اولریش مارزولف، پژوهشگر تاریخ این اثر، به چاپهای سنگی فارسی بین سالهای ۱۲۵۹ تا ۱۲۶۱ قمری اشاره کرده است؛ هرچند درباره تاریخ دقیق نخستین چاپها بین پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد.
بنابراین، سفارش ناصرالدینشاه به هیچ وجه به معنای نگارش یا ترجمه تازه کتاب نبود؛ بلکه او خواهان نسخهای خاص و باشکوه از اثری بود که پیشتر در قالب متن فارسی شناخته شده بود و مخاطبان آن را خوانده بودند.
این سفارش محدود به افزودن چند تصویر تزیینی نبود؛ هدف این بود که دنیای گسترده داستانهای «هزار و یک شب» به صورت مجموعهای منسجم و هماهنگ از نگارهها بازآفرینی شود.
صنیعالملک در این پروژه از گروهی از هنرمندان و شاگردان بهره برد. اولریش مارزولف در مقاله خود تحت عنوان «شبهای ایرانی» از مشارکت نزدیک به ۴۰ هنرمند در این اثر سخن گفته است.

هشت سال تلاش برای خلق شش جلد
این نسخه سلطنتی «هزار و یک شب» پروژهای کوتاهمدت نبود. نگارش متن در حدود سال ۱۸۵۲ میلادی (۱۲۶۸-۱۲۶۹ قمری) پایان یافت، اما تصویرگری، تذهیب و آرایش نهایی کتاب تا سال ۱۸۵۹ میلادی (۱۲۷۵-۱۲۷۶ قمری) ادامه یافت و در نهایت تکمیل شد.
نتیجه این تلاش، مجموعهای ششجلدی و دارای ۲۲۷۹ صفحه در قطع بزرگ بود که امروزه در کتابخانه کاخ گلستان نگهداری میشود. بر اساس گزارشهای پژوهشی، این مجموعه شامل حدود ۱۱۴۲ صفحه متن و ۱۱۳۴ صفحه مصور است که در مجموع ۳۶۰۰ تصویر آبرنگی را دربر میگیرد. با این حال، در منابع مختلف، شمار مجالس و تصاویر به گونههای متفاوتی محاسبه شده است؛ بنابراین باید میان تعداد صفحات مصور و تعداد نقاشیهای تصویری تمایز قائل شد.
اهمیت این نسخه تنها به حجم بالای تصاویر محدود نمیشود؛ بلکه این اثر را میتوان یکی از آخرین نمونههای برجسته سنت کتابآرایی سلطنتی ایران دانست؛ هنری که در آن متن، تصویر، تذهیب، جلد و صحافی اجزای جداییناپذیر یک اثر واحد به شمار میروند.
یکی از ویژگیهای برجسته تصاویر صنیعالملک، نگرش متفاوت او در بازنمایی جهان داستانی است. به جای آنکه صرفاً فضایی کاملاً خیالی و جدا از زمان خود بسازد، در بسیاری از تصاویر، نشانههایی از زندگی اجتماعی و فرهنگی ایران در دوره قاجار را وارد روایت کرده است.
در این نگارهها میتوان به وضوح پوشاک مردان و زنان، معماری خانهها و کاخها، چیدمان داخلی اتاقها، پردهها، ظروف، ابزارهای زندگی، مناسبات اجتماعی و حتی جزئیاتی از روابط میان گروههای مختلف جامعه را مشاهده کرد.
الهام اعتمادی در کتاب «هزار و یک شب صنیعالملک؛ مطالعه محتوای تصویر و اقتباس بصری» که در سال ۲۰۲۴ منتشر شده، تصاویر را در ارتباط با ساختار داستانی و زمینه تولید آنها تحلیل میکند. از دید این پژوهشگر، نگارهها صرفاً بازتاب تصویری متن نیستند؛ بلکه هنرمند با انتخاب اشیاء، موقعیت شخصیتها و روابط میان عناصر تصویر، معانی تازهای به روایت اضافه میکند.
به واقع نقاش گاهی فراتر از آنچه در متن آمده، به مخاطب نشان میدهد. یک شیء، حالت دست، فاصله میان شخصیتها یا نحوه قرارگیری آنها در فضای تصویر میتواند بخشی از معنای داستان را شکل دهد.
* در تهیه این گزارش از اطلاعات کتاب «بررسی انتقادی تحولات تصویری هنر ایران» نوشته سیامک دلزنده، پژوهش «هزار یک شب، هزار و یک رنگ» از مهرداد کریمی و پژوهش «شبهای ایرانی» از اولریش مارزولف بهره گرفته شده است.






