با افزایش ریسکهای سیاسی ناشی از جنگ و تشدید تحریمها، میزان سرمایهگذاری در سال ۱۴۰۴ با کاهش قابل توجه ۱۲ درصدی روبرو شده است.
به گزارش دنیای اقتصاد، پیش از این کاهشهای شدید در سرمایهگذاری صرفاً در ابتدای دهه ۱۳۹۰ همزمان با تشدید تحریمها، سال ۱۳۹۴ بهدلیل افت شدید قیمت نفت و سال ۱۳۹۷ پس از خروج آمریکا از برجام رخ داده بود.
افزایش تنشهای خارجی از آغاز دهه ۱۳۹۰ باعث شد تا میانگین رشد سالانه سرمایهگذاری در این دهه به منفی ۶.۲ درصد برسد؛ این در حالی است که در دهه قبل یعنی ۱۳۸۰، این رقم حدود ۷.۷ درصد بود.
همچنین نرخ سرمایهگذاری به سطح ۲۶ درصد کاهش یافته است که در مقایسه با میانگین ۳۱ درصدی دهه ۱۳۸۰ اقتصاد ایران و همچنین کشورهای در حال توسعه، عددی پایین محسوب میشود.
کاهش نرخ سرمایهگذاری طی سالهای اخیر به یکی از مهمترین موانع رشد اقتصادی تبدیل شده است. میانگین نرخ سرمایهگذاری به عنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی که در دهههای ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ حدود ۳۱ درصد بود، با تشدید تحریمها در ابتدای دهه ۱۳۹۰ به ۲۶.۵ درصد کاهش یافته است.
به موازات این موضوع، رشد سرمایهگذاری نیز در دهه ۱۳۸۰ به طور متوسط سالانه ۷.۷ درصد بود اما در دهه ۱۳۹۰ به منفی ۶.۲ درصد سقوط کرد و در سال ۱۴۰۴ این رشد به منفی ۱۲ درصد رسید.
ادامه این روند نه تنها باعث کاهش ظرفیتهای تولیدی جدید میشود بلکه خطر فرسایش موجودی سرمایه را نیز افزایش میدهد، بهخصوص که سرمایههای موجود به صورت مستمر مستهلک میشوند.
تاریخچه نرخ سرمایهگذاری در ایران، پر از فراز و نشیب بوده است. دورههای رونق و رکود که وابسته به نوسانات درآمدهای نفتی و همچنین تحریمهای خارجی در ابتدای دهه ۱۳۹۰ است، الگوهای متفاوتی را برای سرمایهگذاری شکل دادهاند.
میانگین نرخ سرمایهگذاری در دهههای ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ حدود ۳۱ درصد بود، اما با شروع تحریمها در ابتدای دهه ۱۳۹۰، این نرخ به ۲۶.۵ درصد کاهش پیدا کرد.
از لحاظ رشد سرمایهگذاری، اقتصاد ایران دورههای متنوعی را تجربه کرده است. سرمایهگذاری واقعی (با قیمتهای ثابت) در دهه ۱۳۸۰ به طور متوسط سالانه ۷.۶۷ درصد رشد داشته، اما این نرخ در دهه ۱۳۹۰ به منفی ۶.۱۵ درصد کاهش یافته است.
رشد منفی سرمایهگذاری به این معناست که سهم بیشتری از تولیدات اقتصادی به مصرف اختصاص یافته و منابع کمتری برای ایجاد ظرفیتهای تولیدی جدید صرف شده است.
از سال ۱۳۹۹، رشد سرمایهگذاری مجدداً مثبت شد که مهمترین دلیل آن افزایش فروش نفت بود. سرمایهگذاری طی پنج سال متوالی، از ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳، رشد مثبت را تجربه کرد.
با این حال، پس از چند سال رشد مثبت، در سال ۱۴۰۴ مجدداً زنگ خطر به صدا درآمد. بر اساس گزارش بانک مرکزی، رشد سرمایهگذاری در این سال به منفی ۱۲ درصد رسیده است؛ کاهش چشمگیری که پیشتر تنها در سالهای ۱۳۹۱، ۱۳۹۴ و ۱۳۹۷ اتفاق افتاده بود.
بررسی روند سرمایهگذاری و درآمدهای نفتی نشان میدهد که انتظارات فعالان اقتصادی نقش بسیار مهم و تعیینکنندهای در میزان سرمایهگذاری ایفا میکند.
در سال ۱۳۹۱، همزمان با اعمال تحریمهای بینالمللی، درآمدهای نفتی ایران تقریباً ۴۳ درصد کاهش یافت و در همان سال رشد سرمایهگذاری به منفی ۲۴ درصد رسید.
در سال ۱۳۹۴ نیز قیمت جهانی نفت به شدت کاهش یافت و درآمدهای نفتی ایران حدود ۴۲ درصد افت کرد؛ با این وجود به دلیل دستیابی به توافق برجام و ایجاد فضای خوشبینانه نسبت به آینده اقتصاد، کاهش سرمایهگذاری در این سال حدود ۱۴ درصد بود که به مراتب کمتر از افت سرمایهگذاری در سال ۱۳۹۱ محسوب میشود.
در مقابل، در سال ۱۳۹۷ درآمدهای نفتی ایران تنها حدود ۹ درصد کاهش یافت، اما سرمایهگذاری با افتی حدود ۱۵.۸ درصد مواجه شد. این تفاوت در تأثیر کاهش درآمدهای نفتی بر سرمایهگذاری طی سالهای ۱۳۹۴ و ۱۳۹۷ اهمیت نقش «انتظارات» را به خوبی نشان میدهد.
در سال ۱۳۹۴، انتظارات جامعه و فعالان اقتصادی نسبت به آینده مثبت بود، اما در سال ۱۳۹۷ با خروج دولت ترامپ از برجام، نگاه جامعه به آینده اقتصاد تاریک شد و این بدبینی خود را در کاهش شدیدتر سرمایهگذاری نشان داد. به نظر میرسد در سال ۱۴۰۴ نیز عامل اصلی کاهش سرمایهگذاری، تاریک شدن انتظارات پس از حمله اسرائیل به ایران بوده است.